शिवपुत्रजननवर्णनम्
ब्रह्मोवाच
तदाकर्ण्य महादेवो योगज्ञानविशारदः ।
त्यक्तकामो न तत्याज संभोगं पार्वतीभयात्
॥१॥आजगाम गृहद्वारि सुराणां निकटं शिवः ।
दैत्येन पीडितानां च शंकरो भक्तवत्सलः
॥२॥देवास्सर्वे प्रभुं दृष्ट्वा हरिणा च मया शिवम् ।
बभूबुस्सुखिनश्चाति तदा वै भक्तवत्सलम्
॥३॥इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां भगवान्भवः ।
प्रत्युवाच विषण्णात्मा दूयमानेन चेतसा
॥४॥प्रणम्य सुमहाप्रीत्या नतस्कंधाश्च निर्जराः ।
तुष्टुवुः शंकरं सर्वे मया च हरिणा मुने
॥५॥देवा ऊचुः
देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो ।
अन्तर्यामी हि सर्वेषां सर्वं जानासि शंकर
॥६॥देवकार्यं कुरु विभो रक्ष देवान् महेश्वर ।
जहि दैत्यान् कृपां कृत्वा तारकादीन् महाप्रभून्
॥७॥शिव उवाच
हे विष्णो हे विधे देवास्सर्वेषां वो मनोगतिः ।
यद्भावि तद्भवत्येव कोऽपि नो तन्निवारकः
॥८॥यज्जातं तज्जातमेव प्रस्तुतं शृणुताऽमराः ।
शिरस्तस्खलितं वीर्यं को ग्रहीष्यति मेऽधुना
॥९॥स गृह्णीयादिति प्रोच्य पातयामास तद्भुवि ।
अग्निर्भूत्वा कपोतो हि प्रेरितस्सर्वनिर्जरैः
॥१०॥अभक्षच्छांभवं वीर्यं चंच्वा तु निखिलं तदा ।
एतस्मिन्नंतरे तत्राऽऽजगाम गिरिजा मुने
॥११॥शिवागमविलंबे च ददर्श सुरपुंगवान् ।
ज्ञात्वा तद्वृत्तमखिलं महाक्रोधयुता शिवा
॥१२॥उवाच त्रिदशान् सर्वान् हरिप्रभृतिकाँस्तदा
॥१३॥देव्युवाच
रे रे सुरगणास्सर्वे यूयं दुष्टा विशेषतः ।
स्वार्थसंसाधका नित्यं तदर्थं परदुःखदाः
॥१४॥स्वार्थहेतोर्महेशानमाराध्य परमं प्रभुम् ।
नष्टं चक्रुर्मद्विहारं वंध्याऽभवमहं सुराः
॥१५॥मां विरोध्य सुखं नैव केषांचिदपि निर्जराः ।
तस्माद्दुःखं भवेद्वो हि दुष्टानां त्रिदिवौकसाम्
॥१६॥ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा विष्णुप्रमुखान् सुरान्सर्वान् शशाप सा ।
प्रज्वलंती प्रकोपेन शैलराजसुता शिवा
॥१७॥पार्वत्युवाच
अद्यप्रभृति देवानां वंध्या भार्या भवन्त्विति ।
देवाश्च दुःखितास्संतु निखिला मद्विरोधिनः
॥१८॥ब्रह्मोवाच
इति शप्त्वाखिलान्देवान् विष्ण्वाद्यान्सकलेश्वरी ।
उवाच पावकं क्रुद्धा भक्षकं शिवरेतसः
॥१९॥पार्वत्युवाच
सर्वभक्षी भव शुचे पीडितात्मेति नित्यशः ।
शिवतत्त्वं न जानासि मूर्खोऽसि सुरकार्यकृत्
॥२०॥रे रे शठ महादुष्ट दुष्टानां दुष्टबोधवान् ।
अभक्षश्शिववीर्यं यन्नाकार्षीरुचितं हि तत्
॥२१॥ब्रह्मोवाच
इति शप्त्वा शिवा वह्निं सहेशेन नगात्मजा ।
जगाम स्वालयं शीघ्रमसंतुष्टा ततो मुने
॥२२॥गत्वा शिवा शिवं सम्यक् बोधयामास यत्नतः ।
अजीजनत्परं पुत्रं गणेशाख्यं मुनीश्वर
॥२३॥तद्वृत्तांतमशेषं च वर्णयिष्ये मुनेऽग्रतः ।
इदानीं शृणु सुप्रीत्या गुहोत्पत्तिं वदाम्यहम्
॥२४॥पावकादितमन्नादि भुंजते निर्जराः खलु ।
वेदवाण्येति सर्वे ते सगर्भा अभवन्सुराः
॥२५॥ततोऽसहंतस्तद्वीर्यं पीडिता ह्यभवन् सुराः ।
विष्ण्वाद्या निखिलाश्चाति शिवाऽऽज्ञा नष्टबुद्धयः
॥२६॥अथ विष्णुप्रभृतिकास्सर्वे देवा विमोहिताः ।
दह्यमाना ययुः शीघ्रं शरणं पार्वतीपतेः
॥२७॥शिवालयस्य ते द्वारि गत्वा सर्वे विनम्रकाः ।
तुष्टुवुस्सशिवं शंभुं प्रीत्या सांजलयस्सुराः
॥२८॥देवा ऊचुः
देवदेव महादेव गिरिजेश महाप्रभो ।
किं जातमधुना नाथ तव माया दुरत्यया
॥२९॥सगर्भाश्च वयं जाता दह्यमानाश्च रेतसा ।
तव शंभो कुरु कृपां निवारय दशामिमाम्
॥३०॥ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्याऽमरनुतिं परमेशश्शिवापतिः ।
आजगाम द्रुतं द्वारि यत्र देवाः स्थिता मुने
॥३१॥आगतं शंकरं द्वारि सर्वे देवाश्च साच्युताः ।
प्रणम्य तुष्टुवुः प्रीत्या नर्तका भक्तवत्सलम्
॥३२॥देवा ऊचुः
शंभो शिव महेशान त्वां नतास्स्म विशेषतः ।
रक्ष नश्शरणापन्नान्दह्यमानांश्च रेतसा
॥३३॥इदं दुःखं हर हर भवामो हि मृता ध्रुवम् ।
त्वां विना कस्समर्थोऽद्य देवदुःखनिवा रणे
॥३४॥ब्रह्मोवाच
इति दीनतरं वाक्यमाकर्ण्य सुरराट् प्रभुः ।
प्रत्युवाच विहस्याऽथ स सुरान् भक्तवत्सलः
॥३५॥शिव उवाच
हे हरे हे विधे देवास्सर्वे शृणुत मद्वचः ।
भविष्यति सुखं वोऽद्य सावधाना भवन्तु हि
॥३६॥एतद्वमत मद्वीर्यं द्रुतमेवाऽखिलास्सुराः ।
सुखिनस्तद्विशेषेण शासनान्मम सुप्रभो
॥३७॥ब्रह्मोवाच
इत्याज्ञां शिरसाऽधाय विष्ण्वाद्यास्सकलास्सुराः ।
अकार्षुर्वमनं शीघ्रं स्मरंतश्शिवमव्ययम्
॥३८॥तच्छंभुरेतस्स्वर्णाभं पर्वताकारमद्भुतम् ।
अभवत्पतितं भूमौ स्पृशद् द्यामेव सुप्रभम्
॥३९॥अभवन्सुखिनस्सर्वे सुरास्सर्वेऽच्युतादयः ।
अस्तुवन् परमेशानं शंकरं भक्तवत्सलम्
॥४०॥पावकस्त्वभवन्नैव सुखी तत्र मुनीश्वर ।
तस्याज्ञां परमोऽदाद्वै शंकरः परमेश्वरः
॥४१॥ततस्सवह्निर्विकलस्सांजलिर्नतको मुने ।
अस्तौच्छिवं सुखी नात्मा वचनं चेदमब्रवीत्
॥४२॥अग्निरुवाच
देवदेव महेशान मूढोऽहं तव सेवकः ।
क्षमस्व मेऽपराधं हि मम दाहं निवारय
॥४३॥त्वं दीनवत्सल स्वामिञ्शंकरः परमेश्वरः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पावको दीनवत्सलम्
॥४४॥ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य शुचेर्वाणीं स शंभुः परमेश्वरः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पावकं दीनवत्सलः
॥४५॥शिव उवाच
कृतं त्वनुचितं कर्म मद्रेतो भक्षितं हि यत् ।
अतोऽनिवृत्तस्ते दाहः पापाधिक्यान्मदाज्ञया
॥४६॥इदानीं त्वं सुखी नाम शुचे मच्छरणागतः ।
अतः प्रसन्नो जातोऽहं सर्वं दुःखं विनश्यति
॥४७॥कस्याश्चित्सुस्त्रियां योनौ मद्रेतस्त्यज यत्नतः ।
भविष्यति सुखी त्वं हि निर्दाहात्मा विशेषतः
॥४८॥ब्रह्मोवाच
शंभुवाक्यं निशम्येति प्रत्युवाच शनैः शुचिः ।
सांजलिर्नतकः प्रीत्या शंकरं भक्तशंकरम्
॥४९॥दुरासदमिदं तेजस्तव नाथ महेश्वर ।
काचिन्नास्ति विना शक्त्या धर्तुं योनौ जगत्त्रये
॥५०॥इत्थं यदाऽब्रवीद्वह्निस्तदा त्वं मुनिसत्तम ।
शंकरप्रेरितः प्रात्थ हृदाग्निमुपकारकः
॥५१॥नारद उवाच
शृणु मद्वचनं वह्ने तव दाहहरं शुभम् ।
परमानंददं रम्यं सर्वकष्टनिवारकम्
॥५२॥कृत्वोपायमिमं वह्ने सुखी भव विदाहकः ।
शिवेच्छया मया सम्यगुक्तं तातेदमादरात्
॥५३॥तपोमासस्नानकर्त्र्यस्त्रियो यास्स्युः प्रगे शुचे ।
तद्देहेषु स्थापय त्वं शिवरेतस्त्विदं महत्
॥५४॥ब्रह्मोवाच
तस्मिन्नवसरे तत्रा ऽगतास्सप्तमुनिस्त्रियः ।
तपोमासि स्नानकामाः प्रातस्सन्नियमा मुने
॥५५॥स्नानं कृत्वा स्त्रियस्ता हि महाशीतार्द्दिताश्च षट् ।
गंतुकामा मुने याता वह्निज्वालासमीपतः
॥५६॥विमोहिताश्च ता दृष्ट्वारुन्धती गिरिशाज्ञया ।
निषिषेध विशेषेण सुचरित्र सुबोधिनी
॥५७॥ताः षड् मुनिस्त्रियो मोहाद्धठात्तत्र गता मुने ।
स्वशीतविनिवृत्त्यर्थं मोहिताः शिवमायया
॥५८॥तद्रेतःकणिकास्सद्यस्तद्देहान् विविशुर्मुने ।
रोमद्वाराऽखिला वह्निरभूद्दाहविवर्जितः
॥५९॥अंतर्धाय द्रुतं वह्निर्ज्वालारूपो जगाम ह ।
सुखी स्वलोकं मनसा स्मरंस्त्वां शंकरं च तम्
॥६०॥सगर्भास्ताः स्त्रियस्साधोऽभवन् दाहप्रपीडिताः ।
जग्मुस्स्वभवनं तातारुंधती दुःखिताऽग्निना
॥६१॥दृष्ट्वा स्वस्त्रीगतिं तात नाथाः क्रोधाकुला द्रुतम् ।
तत्यजुस्ताः स्त्रियस्तात सुसंमंत्र्य परस्परम्
॥६२॥अथ ताः षट् स्त्रियस्सर्वा दृष्ट्वा स्वव्यभिचारकम् ।
महादुःखान्वितास्ताताऽभवन्नाकुलमानसाः
॥६३॥तत्यजुश्शिव रेतस्तद्गर्भरूपं मुनिस्त्रियः ।
ता हिमाचलपृष्ठेऽथाभवन् दाहविवर्जिताः
॥६४॥असहञ्शिवरेतस्तद्धिमाद्रिः कंपमुद्वहन् ।
गंगायां प्राक्षिपत्तूर्णमसह्यं दाहपीडितः
॥६५॥गंगयाऽपि च तद्वीर्यं दुस्सहं परमात्मनः ।
निःक्षिप्तं हि शरस्तंबे तरंगैः स्वैर्मुनीश्वर
॥६६॥पतितं तत्र तद्रेतो द्रुतं बालो बभूव ह ।
सुन्दरस्सुभगः श्रीमांस्तेजस्वी प्रीतिवर्द्धनः
॥६७॥मार्गमासे सिते पक्षे तिथौ षष्ठ्यां मुनीश्वर ।
प्रादुर्भावोऽभवत्तस्य शिवपुत्रस्य भूतले
॥६८॥तस्मिन्नवसरे ब्रह्मन्न कस्माद्धिम शैलजा ।
अभूतः सुखिनौ तत्र स्वगिरौ गिरिशोऽपि च
॥६९॥शिवाकुचाभ्यां सुस्राव पय आनन्दसंभवम् ।
तत्र गत्वा च सर्वेषां सुखमासीन्मुनेऽधिकम्
॥७०॥मंगलं चाऽभवत्तात त्रिलोक्यां सुखदं सताम् ।
खलानामभवद्विघ्नो दैत्यानां च विशेषतः
॥७१॥अकस्मादभवद्व्योम्नि परमो दुंदुभिध्वनिः ।
पुष्पवृष्टिः पपाताऽशु बालकोपरि नारद
॥७२॥विष्ण्वादीनां समस्तानां देवानां मुनिसत्तम ।
अभूदकस्मात्परम आनन्दः परमोत्सवः
॥७३॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे शिवपुत्रजननवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥