sāvarṇipraśnaḥ
śrīkṛṣṇāya namonamaḥ ||
atha śrīvāsudevamāhātmyaṃ prārabhyate ||
śaunaka uvāca ||
jīvānāṃ śreyase saute bahudhā sādhanāni te ||
dharmo jñānaṃ ca vairāgyaṃ yogādīnyuditāni naḥ
||1||श्रीकृष्णाय नमोनमः ॥
अथ श्रीवासुदेवमाहात्म्यं प्रारभ्यते ॥
शौनक उवाच ॥
जीवानां श्रेयसे सौते बहुधा साधनानि ते ॥
धर्मो ज्ञानं च वैराग्यं योगादीन्युदितानि नः
itihāsairbahuvidhairvispaṣṭārthāni tāni ca ||
sarvāṇyapi mahābuddhe śrutānyasmābhirādarāt
||2||इतिहासैर्बहुविधैर्विस्पष्टार्थानि तानि च ॥
सर्वाण्यपि महाबुद्धे श्रुतान्यस्माभिरादरात्
sarveṣāṃ manujānāṃ tu duṣkarāṇyeva tāni tu ||
bāhulyāccāntarāyāṇāṃ tatsiddhirapi durllabhā
||3||सर्वेषां मनुजानां तु दुष्कराण्येव तानि तु ॥
बाहुल्याच्चान्तरायाणां तत्सिद्धिरपि दुर्ल्लभा
prayatnenāti mahatā puruṣaiddheṃryyaśālibhiḥ ||
sādhitānyapi sidhyanti tāni kālena bhūyasā
||4||प्रयत्नेनाति महता पुरुषैद्धेंर्य्यशालिभिः ॥
साधितान्यपि सिध्यन्ति तानि कालेन भूयसा
ato bhavāndvijātīnāmāśramāṇāṃ ca sarvaśaḥ ||
bravītu sukaropāyaṃ strīśūdrāderapīha naḥ
||5||अतो भवान्द्विजातीनामाश्रमाणां च सर्वशः ॥
ब्रवीतु सुकरोपायं स्त्रीशूद्रादेरपीह नः
kṛtena yenāpyalpena yena kenāpi dehinā ||
antarāyairavihataṃ mahadeva phalaṃ bhavet
||6||कृतेन येनाप्यल्पेन येन केनापि देहिना ॥
अन्तरायैरविहतं महदेव फलं भवेत्
mokṣasya sādhanaṃ tādṛksuvicāryya mahāmate ||
hitāya sarvajīvānāṃ kṛpayā vaktumarhasi
||7||मोक्षस्य साधनं तादृक्सुविचार्य्य महामते ॥
हिताय सर्वजीवानां कृपया वक्तुमर्हसि
prasādādbaladevasya vyāsasya janakasya ca ||
jānāsi sarvameva tvaṃ tanno brūhi bubhutsataḥ
||8||प्रसादाद्बलदेवस्य व्यासस्य जनकस्य च ॥
जानासि सर्वमेव त्वं तन्नो ब्रूहि बुभुत्सतः
sautiruvāca
maharṣirapi sāvarṇirevameva hi śaunaka ||
vinītaḥ skandamaprākṣītpunaḥ śaṅkaranandanam
||9||महर्षिरपि सावर्णिरेवमेव हि शौनक ॥
विनीतः स्कन्दमप्राक्षीत्पुनः शङ्करनन्दनम्
sāvarṇiruvāca
śrutā nānāvidhā dharmmāḥ sāṅkhyajñānaṃ ca naikadhā ||
yogādīni tvaduktāni sādhanāni mayā guha
||10||श्रुता नानाविधा धर्म्माः साङ्ख्यज्ञानं च नैकधा ॥
योगादीनि त्वदुक्तानि साधनानि मया गुह
suduṣkarāṇi manye'haṃ tāni tvasmādṛśāṃ kila ||
mahatāmapi cānyeṣāṃ kṛcchrasādhyāni vai cirāt
||11||सुदुष्कराणि मन्येऽहं तानि त्वस्मादृशां किल ॥
महतामपि चान्येषां कृच्छ्रसाध्यानि वै चिरात्
ato varṇāśramavatāṃ śreyaskṛtsukaraṃ ca yat ||
sādhanaṃ tacchreṣṭhatamaṃ vaktumarhasi me'dhunā
||12||अतो वर्णाश्रमवतां श्रेयस्कृत्सुकरं च यत् ॥
साधनं तच्छ्रेष्ठतमं वक्तुमर्हसि मेऽधुना
sautiruvāca
iti pṛṣṭo munīndreṇa tena jijñāsunā guhaḥ ||
vāsudevaṃ hṛdi dhyāyankārttikeyaḥ sa ūcivān
||13||इति पृष्टो मुनीन्द्रेण तेन जिज्ञासुना गुहः ॥
वासुदेवं हृदि ध्यायन्कार्त्तिकेयः स ऊचिवान्
skanda uvāca
śṛṇu brahmanpravakṣye'haṃ śrutaṃ pitṛmukhānmayā ||
sarveṣāmapi jīvānāṃ sukaraṃ mokṣasādhanam
||14||शृणु ब्रह्मन्प्रवक्ष्येऽहं श्रुतं पितृमुखान्मया ॥
सर्वेषामपि जीवानां सुकरं मोक्षसाधनम्
devatāprīṇanasamaṃ sveṣṭasiddhimabhīpsatām ||
nāstyanyasādhanaṃ kiñcidvarṇāśramavatāmiha
||15||देवताप्रीणनसमं स्वेष्टसिद्धिमभीप्सताम् ॥
नास्त्यन्यसाधनं किञ्चिद्वर्णाश्रमवतामिह
apyalpaṃ sukṛtaṃ karmma devasaṃbandhataḥ kṛtam ||
phalaṃ dadāti nirvighnaṃ mahadeva hi tannṛṇām
||16||अप्यल्पं सुकृतं कर्म्म देवसंबन्धतः कृतम् ॥
फलं ददाति निर्विघ्नं महदेव हि तन्नृणाम्
daivaṃ pitryaṃ svadharmmaśca kāmyaṃ karmmāpi yacca tat ||
devatāyāstu saṃbandhātsadyaḥ syādiṣṭasiddhidam
||17||दैवं पित्र्यं स्वधर्म्मश्च काम्यं कर्म्मापि यच्च तत् ॥
देवतायास्तु संबन्धात्सद्यः स्यादिष्टसिद्धिदम्
sāṅkhyayoga virāgādi prāguktaṃ yacca duṣkaram ||
tadapi syāddhi sukaramanenaivāśu siddhidam
||18||साङ्ख्ययोग विरागादि प्रागुक्तं यच्च दुष्करम् ॥
तदपि स्याद्धि सुकरमनेनैवाशु सिद्धिदम्
devasyārādhanenaiva yataḥ siddhyati vāñchitam ||
ataḥ sarvairyyathāśakti prītyārādhyaḥ sa mānavaiḥ
||19||देवस्याराधनेनैव यतः सिद्ध्यति वाञ्छितम् ॥
अतः सर्वैर्य्यथाशक्ति प्रीत्याराध्यः स मानवैः
sāvarṇiruvāca
devā vahuvidhā proktāstvayā ṣaṇmukha me purā ||
nānāvidhā varṇitāśca tadārādhanarītayaḥ
||20||देवा वहुविधा प्रोक्तास्त्वया षण्मुख मे पुरा ॥
नानाविधा वर्णिताश्च तदाराधनरीतयः
tatphalāni ca sarvāṇi tvayoktāni pṛthakpṛthak ||
svargādiprāptimukhyāni kālagrastāni tāni tu
||21||तत्फलानि च सर्वाणि त्वयोक्तानि पृथक्पृथक् ॥
स्वर्गादिप्राप्तिमुख्यानि कालग्रस्तानि तानि तु
nivṛttidharmmiṇāṃ brahmā hyupāsteryyogināṃ guha ||
janādilokāptiphalaṃ dviparārddhāntanaśvaram
||22||निवृत्तिधर्म्मिणां ब्रह्मा ह्युपास्तेर्य्योगिनां गुह ॥
जनादिलोकाप्तिफलं द्विपरार्द्धान्तनश्वरम्
duṣkarāṇīha saṃsādhya karmmāṇi purukṛcchrataḥ ||
kṣayiṣṇuphalalābhaścettarhi kiṃ tadupārjanaiḥ
||23||दुष्कराणीह संसाध्य कर्म्माणि पुरुकृच्छ्रतः ॥
क्षयिष्णुफललाभश्चेत्तर्हि किं तदुपार्जनैः
kālena nāśyate yeṣāṃ vapuḥ sthānabalādikam ||
teṣāṃ na rocate mahyamupāsā'tra divaukasām
||24||कालेन नाश्यते येषां वपुः स्थानबलादिकम् ॥
तेषां न रोचते मह्यमुपासाऽत्र दिवौकसाम्
yaḥ svayaṃ nirbhayo'nyeṣāṃ bhayaharttā sanātanaḥ ||
nityadhāmā'kṣayaphalapradātā bhaktavatsalaḥ
||25||यः स्वयं निर्भयोऽन्येषां भयहर्त्ता सनातनः ॥
नित्यधामाऽक्षयफलप्रदाता भक्तवत्सलः
yasya prasādātsarveṣāṃ sarva eva manorathāḥ ||
siddhyeyuścāñjasaivā'tra taṃ devaṃ vada me guha
||26||यस्य प्रसादात्सर्वेषां सर्व एव मनोरथाः ॥
सिद्ध्येयुश्चाञ्जसैवाऽत्र तं देवं वद मे गुह
tadārādhanarītiṃ ca sukarāṃ śiṣṭasaṃmatām ||
brūhi sarvāṃ viśeṣeṇa jijñāsāmīdamañjasā
||27||तदाराधनरीतिं च सुकरां शिष्टसंमताम् ॥
ब्रूहि सर्वां विशेषेण जिज्ञासामीदमञ्जसा
sautiruvāca
itthaṃ maharṣiṇā tena saṃpṛṣṭo bhagavānguhaḥ ||
suprasanna uvācedaṃ mānayaṃstamudāradhīḥ
||28||इत्थं महर्षिणा तेन संपृष्टो भगवान्गुहः ॥
सुप्रसन्न उवाचेदं मानयंस्तमुदारधीः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye sāvarṇipraśno nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||