vatseśvarīdurgādevīgayatrāḍāmāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
uṣitvā saptarātrāṇi tīrthesminbhrātṛbhiḥ saha ||
yudhiṣṭhiro mahātejā gamanāyopacakrame
||1||उषित्वा सप्तरात्राणि तीर्थेस्मिन्भ्रातृभिः सह ॥
युधिष्ठिरो महातेजा गमनायोपचक्रमे
prabhāte vimale snātvā devīrliṃgānyathārcya ca ||
kṛtvā pradakṣiṇaṃ kṣetraṃ devīstotraṃ jajāpa saḥ ||
prayāṇakāleṣu sadā japyaṃ kṛṣṇena kīrtitam
||2||प्रभाते विमले स्नात्वा देवीर्लिंगान्यथार्च्य च ॥
कृत्वा प्रदक्षिणं क्षेत्रं देवीस्तोत्रं जजाप सः ॥
प्रयाणकालेषु सदा जप्यं कृष्णेन कीर्तितम्
yudhiṣṭhira uvāca
devi pūjye mahāśakte kṛṣṇasya bhagini priye ||
natvā tvāṃ śaraṇaṃ yāmi manovākkāyakarmabhiḥ
||3||देवि पूज्ये महाशक्ते कृष्णस्य भगिनि प्रिये ॥
नत्वा त्वां शरणं यामि मनोवाक्कायकर्मभिः
saṃkarṣaṇābhayadāne kṛṣṇacchavisamaprabhe ||
ekānaṃśe mahādevi putravattrāhi māṃ śiva
||4||संकर्षणाभयदाने कृष्णच्छविसमप्रभे ॥
एकानंशे महादेवि पुत्रवत्त्राहि मां शिव
tvayā tatamidaṃ viśvaṃ jagadavyaktarūpayā ||
iti matvā tvāṃ gato'smi śaraṇaṃ trāhi māṃ śubhe
||5||त्वया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तरूपया ॥
इति मत्वा त्वां गतोऽस्मि शरणं त्राहि मां शुभे
kāryārambheṣu sarveṣu sānugena mayā tava ||
sva ātmā kalpito bhadre jñātvaitadanukaṃpyatāma
||6||कार्यारम्भेषु सर्वेषु सानुगेन मया तव ॥
स्व आत्मा कल्पितो भद्रे ज्ञात्वैतदनुकंप्यताम
sūta uvāca
iti bruvāṇaṃ rājānaṃ śirobaddhājaliṃ tadā ||
vāyuputraḥ prahasyaiva sāsūyamidamabravīt
||7||इति ब्रुवाणं राजानं शिरोबद्धाजलिं तदा ॥
वायुपुत्रः प्रहस्यैव सासूयमिदमब्रवीत्
ye tvāṃ rājanvadaṃtyevaṃ sarvajño'yaṃ yudhiṣṭhiraḥ ||
vṛthaiva vacanaṃ teṣāṃ yatastvaṃ vetsi nāṇvapi
||8||ये त्वां राजन्वदंत्येवं सर्वज्ञोऽयं युधिष्ठिरः ॥
वृथैव वचनं तेषां यतस्त्वं वेत्सि नाण्वपि
ko hi prajñāvatāṃ mukhyaḥ sarvaśāstravidāṃvaraḥ ||
strīṇāṃ śaraṇamāpadyedṛjurbuddhiryathā bhavān
||9||को हि प्रज्ञावतां मुख्यः सर्वशास्त्रविदांवरः ॥
स्त्रीणां शरणमापद्येदृजुर्बुद्धिर्यथा भवान्
yatastvameva vetsīdaṃ sarvaśāstreṣu kīrtyate ||
jaḍeyaṃ prakṛtirmūḍhā yayā saṃmohyate jagat
||10||यतस्त्वमेव वेत्सीदं सर्वशास्त्रेषु कीर्त्यते ॥
जडेयं प्रकृतिर्मूढा यया संमोह्यते जगत्
sacetanaṃ ca puruṣaṃ prakṛtiṃ ca vicetanām ||
prāhurbudhā narādhyakṣa puṃsaścaprakṛtiḥ priyā
||11||सचेतनं च पुरुषं प्रकृतिं च विचेतनाम् ॥
प्राहुर्बुधा नराध्यक्ष पुंसश्चप्रकृतिः प्रिया
tatsvayaṃ puruṣo bhūtvā yudhiṣṭhira vṛthāmate ||
prakṛtiṃ nauṣi natvā tāṃ hāso me'tīva jāyate
||12||तत्स्वयं पुरुषो भूत्वा युधिष्ठिर वृथामते ॥
प्रकृतिं नौषि नत्वा तां हासो मेऽतीव जायते
ārohayecchiro naiva kvaciddhitvā upānahau ||
yathā sa mūḍho bhavati devībhaktiratastathā
||13||आरोहयेच्छिरो नैव क्वचिद्धित्वा उपानहौ ॥
यथा स मूढो भवति देवीभक्तिरतस्तथा
yadi te bandivatpārtha tiṣṭhedvāṇyanivāritā ||
tatkimarthaṃ mahādevaṃ na stauṣi tripurāntakam
||14||यदि ते बन्दिवत्पार्थ तिष्ठेद्वाण्यनिवारिता ॥
तत्किमर्थं महादेवं न स्तौषि त्रिपुरान्तकम्
alakṣyamiti vā matvā maheśānaṃ mahāmate ||
tataḥ kimartha dāśārhaṃ na stauṣi puruṣottamam
||15||अलक्ष्यमिति वा मत्वा महेशानं महामते ॥
ततः किमर्थ दाशार्हं न स्तौषि पुरुषोत्तमम्
yasya prasādādasmābhiḥ prāptā drupadanaṃdinī ||
indraprasthe tathā rājyaṃ rājasūyastvayā kṛtaḥ
||16||यस्य प्रसादादस्माभिः प्राप्ता द्रुपदनंदिनी ॥
इन्द्रप्रस्थे तथा राज्यं राजसूयस्त्वया कृतः
vijayena dhanurlabdhaṃ jarāsandho mayā hataḥ ||
pratyāhartuṃ tathecchāmaḥ kauravebhyaḥ svakāṃ śriyam
||17||विजयेन धनुर्लब्धं जरासन्धो मया हतः ॥
प्रत्याहर्तुं तथेच्छामः कौरवेभ्यः स्वकां श्रियम्
yasya prasādāttaṃ muktvā kṛṣṇaṃ hā stauṣi yajjayī ||
atha svayaṃ kauravāṇāmutpannaṃ kulasattame
||18||यस्य प्रसादात्तं मुक्त्वा कृष्णं हा स्तौषि यज्जयी ॥
अथ स्वयं कौरवाणामुत्पन्नं कुलसत्तमे
jānannātmānamalpatvādbuddherna stauṣi yādavam ||
tatkimarthaṃ mahāvīryaṃ na stauṣyarjunamuttamam
||19||जानन्नात्मानमल्पत्वाद्बुद्धेर्न स्तौषि यादवम् ॥
तत्किमर्थं महावीर्यं न स्तौष्यर्जुनमुत्तमम्
yena viddhaṃ purā lakṣyaṃ yena karṇādayo jitāḥ ||
yena tatkhāṃḍavaṃ dagdhaṃ yajñe yena nṛpā jitāḥ
||20||येन विद्धं पुरा लक्ष्यं येन कर्णादयो जिताः ॥
येन तत्खांडवं दग्धं यज्ञे येन नृपा जिताः
śrūyate yena vikramya maheśāno'pi nirjitaḥ ||
svarlokasaṃsthitasyāsya śaraṇaṃ yāhi stauṣi ca
||21||श्रूयते येन विक्रम्य महेशानोऽपि निर्जितः ॥
स्वर्लोकसंस्थितस्यास्य शरणं याहि स्तौषि च
athavā tena śakreṇa rājyaṃ me nārpitaṃ kutaḥ ||
iti matvā vṛthaiva tvaṃ na stauṣi bhrātaraṃ mama
||22||अथवा तेन शक्रेण राज्यं मे नार्पितं कुतः ॥
इति मत्वा वृथैव त्वं न स्तौषि भ्रातरं मम
tato māṃ vā kathaṃ vīraṃ na stauṣi tvaṃ yudhiṣṭhira ||
yena tvaṃ rakṣitaḥ pūrvaṃ lākṣāgehāgnimadhyataḥ
||23||ततो मां वा कथं वीरं न स्तौषि त्वं युधिष्ठिर ॥
येन त्वं रक्षितः पूर्वं लाक्षागेहाग्निमध्यतः
vṛkṣeṇāhatya madreśo nadīṃ śuṣkāṃ prasāritaḥ ||
rājarājastathā yena jarāsaṃdho nipātitaḥ
||24||वृक्षेणाहत्य मद्रेशो नदीं शुष्कां प्रसारितः ॥
राजराजस्तथा येन जरासंधो निपातितः
pūrvā diṅnirjitā yena yena pūrvaṃ bako hataḥ ||
hiḍambaśca mahāvīraḥ kirmīraścādhunā vane
||25||पूर्वा दिङ्निर्जिता येन येन पूर्वं बको हतः ॥
हिडम्बश्च महावीरः किर्मीरश्चाधुना वने
kālekāle ca rakṣāmi tvāmevāhaṃ sadānugaḥ ||
na tāṃ paśyāmi rakṣaṃtīṃ natvā yāṃ stauṣi bhārata
||26||कालेकाले च रक्षामि त्वामेवाहं सदानुगः ॥
न तां पश्यामि रक्षंतीं नत्वा यां स्तौषि भारत
atha kṣudhābalaṃ jñātvā māmaudarikasattamam ||
krūraṃ sāhasikaṃ caiva na stauṣi kṣamiṇāṃ varaḥ
||27||अथ क्षुधाबलं ज्ञात्वा मामौदरिकसत्तमम् ॥
क्रूरं साहसिकं चैव न स्तौषि क्षमिणां वरः
tataḥ susaṃyato bhūtvā praṇavaṃ samudīrayan ||
kathaṃ na yāsi mārge tvaṃ vṛthālāpo hi doṣabhāk
||28||ततः सुसंयतो भूत्वा प्रणवं समुदीरयन् ॥
कथं न यासि मार्गे त्वं वृथालापो हि दोषभाक्
pretāḥ piśācā rakṣāṃsi vṛthālāparataṃ naram ||
āviśaṃti tadāviṣṭo vaktābaddhaṃ punaḥ punaḥ
||29||प्रेताः पिशाचा रक्षांसि वृथालापरतं नरम् ॥
आविशंति तदाविष्टो वक्ताबद्धं पुनः पुनः
vṛthālāpī yadaśnāti yatkaroti śubhaṃ kvacit ||
pretāditṛptaye sarvamiti śāstraviniścayaḥ
||30||वृथालापी यदश्नाति यत्करोति शुभं क्वचित् ॥
प्रेतादितृप्तये सर्वमिति शास्त्रविनिश्चयः
nāyaṃ tasyāsti vai lokaḥ kuta eva paro bhavet ||
tasmādvijānatā yatnāttyājyameva vṛthā vacaḥ
||31||नायं तस्यास्ति वै लोकः कुत एव परो भवेत् ॥
तस्माद्विजानता यत्नात्त्याज्यमेव वृथा वचः
evaṃ saṃsmārito'pi tvaṃ yadi bhūyaḥ pravartase ||
bhūtāviṣṭaścikitsyo no vividhairauṣadhairbhavān
||32||एवं संस्मारितोऽपि त्वं यदि भूयः प्रवर्तसे ॥
भूताविष्टश्चिकित्स्यो नो विविधैरौषधैर्भवान्
sūta uvāca
iti pravarṇitāṃ śrutvā bhīmasenena bhāratīm ||
paṭīmiva pravitatāṃ vihasyāha yudhiṣṭhiraḥ
||33||इति प्रवर्णितां श्रुत्वा भीमसेनेन भारतीम् ॥
पटीमिव प्रविततां विहस्याह युधिष्ठिरः
nūnaṃ tvamalpavijñāno vedādhītāstvayā vṛthā ||
mātaraṃ sarvabhūtānāmaṃbikāṃ yanna manyase
||34||नूनं त्वमल्पविज्ञानो वेदाधीतास्त्वया वृथा ॥
मातरं सर्वभूतानामंबिकां यन्न मन्यसे
strīpakṣa iti matvā tāmavajānāsi bhoḥ katham ||
strī satī na praṇamyā kiṃ tvayā kuntī vṛkodara
||35||स्त्रीपक्ष इति मत्वा तामवजानासि भोः कथम् ॥
स्त्री सती न प्रणम्या किं त्वया कुन्ती वृकोदर
yadi na syānmahāmāyā brahmaviṣṇuśivārcitā ||
tava dehodbhavaḥ pārtha kathaṃ syāttattvato vada
||36||यदि न स्यान्महामाया ब्रह्मविष्णुशिवार्चिता ॥
तव देहोद्भवः पार्थ कथं स्यात्तत्त्वतो वद
īśvaraḥ paramātmā tāṃ tyaktuṃ śaktaḥ kathaṃ na hi ||
punarbheje yato devīṃ tena manye mahorjitām
||37||ईश्वरः परमात्मा तां त्यक्तुं शक्तः कथं न हि ॥
पुनर्भेजे यतो देवीं तेन मन्ये महोर्जिताम्
vāsudevo'pi nityaṃ tāṃ stauti śaktiṃ parātparām ||
ahaṃ yadi cikitsyaḥ syāṃ cikitsyaḥ so'pi kiṃ bhavān
||38||वासुदेवोऽपि नित्यं तां स्तौति शक्तिं परात्पराम् ॥
अहं यदि चिकित्स्यः स्यां चिकित्स्यः सोऽपि किं भवान्
naivaṃ bhūyaḥ pravaktavyaṃ maurkhyātprati maheśvarīm ||
bhūmau nipatya śaraṇaṃ yāhi cetsukhamicchasi
||39||नैवं भूयः प्रवक्तव्यं मौर्ख्यात्प्रति महेश्वरीम् ॥
भूमौ निपत्य शरणं याहि चेत्सुखमिच्छसि
bhīma uvāca
sarvopāyairbodhayaṃti cāṭā hastagataṃ naram ||
idamevauṣadhaṃ tatra taiḥ sārdhaṃ jalpanaṃ na hi
||40||सर्वोपायैर्बोधयंति चाटा हस्तगतं नरम् ॥
इदमेवौषधं तत्र तैः सार्धं जल्पनं न हि
muṇḍe muṇḍe matirbhinnā satyametannṛpa sphuṭam ||
svābhīṣṭaṃ kurute sarvaḥ kurmo'bhīṣṭaṃ vayaṃ tathā
||41||मुण्डे मुण्डे मतिर्भिन्ना सत्यमेतन्नृप स्फुटम् ॥
स्वाभीष्टं कुरुते सर्वः कुर्मोऽभीष्टं वयं तथा
nāgāyutasamaprāṇo vāyuputro vṛkodaraḥ ||
na striyaṃ śaraṇaṃ gacchedvāṅmātreṇa kathaṃcana
||42||नागायुतसमप्राणो वायुपुत्रो वृकोदरः ॥
न स्त्रियं शरणं गच्छेद्वाङ्मात्रेण कथंचन
ityuktvā vacanaṃ bhīmo hyanuvavrāja taṃ nṛpam ||
rājāpi sānugo yāto na sādhviti muhurbruvan
||43||इत्युक्त्वा वचनं भीमो ह्यनुवव्राज तं नृपम् ॥
राजापि सानुगो यातो न साध्विति मुहुर्ब्रुवन्
tataḥ kṣaṇena vikalastvitaścetaśca praskhalat ||
uvāca vacanaṃ bhīmaḥ susaṃbhrāṃto nṛpaṃ prati
||44||ततः क्षणेन विकलस्त्वितश्चेतश्च प्रस्खलत् ॥
उवाच वचनं भीमः सुसंभ्रांतो नृपं प्रति
dharmarāja mahābuddhe paśya māṃ nṛpasattama ||
cakṣurbhyāṃ naiva paśyāmi vaikalyaṃ kimidaṃ mama
||45||धर्मराज महाबुद्धे पश्य मां नृपसत्तम ॥
चक्षुर्भ्यां नैव पश्यामि वैकल्यं किमिदं मम
rājovāca
bhīmabhīma dhruvaṃ devī kupitā te maheśvarī ||
tena naṣṭe cakṣuṣī te mahāsāhasavallabha
||46||भीमभीम ध्रुवं देवी कुपिता ते महेश्वरी ॥
तेन नष्टे चक्षुषी ते महासाहसवल्लभ
tatsāṃpratamabhipraihi śaraṇaṃ parameśvarīm ||
punaḥ prasannā te dadyātkadācinnayane punaḥ
||47||तत्सांप्रतमभिप्रैहि शरणं परमेश्वरीम् ॥
पुनः प्रसन्ना ते दद्यात्कदाचिन्नयने पुनः
bhīma uvāca
ahamapyaṃga jānāmi samo devyā na kaścana ||
prabhāvapratyayārthaṃ hi sadā nindāmi tāṃ punaḥ
||48||अहमप्यंग जानामि समो देव्या न कश्चन ॥
प्रभावप्रत्ययार्थं हि सदा निन्दामि तां पुनः
tasmātprabhāvaṃ dṛṣṭvaivaṃ nipatya vasudhātale ||
manovāgbuddhibhirnatvā śaraṇaṃ staumi mātaram
||49||तस्मात्प्रभावं दृष्ट्वैवं निपत्य वसुधातले ॥
मनोवाग्बुद्धिभिर्नत्वा शरणं स्तौमि मातरम्
sūta uvāca
ityuktvā bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ sāṣṭāṃgaṃ praṇipatya ca ||
gatvaiva devyāḥ śaraṇaṃ bhīmastuṣṭāva mātaram
||50||इत्युक्त्वा भ्रातरं ज्येष्ठं साष्टांगं प्रणिपत्य च ॥
गत्वैव देव्याः शरणं भीमस्तुष्टाव मातरम्
bhīma uvāca
sarvabhūtāṃbike devi brahmāṃḍaśatapūrake ||
bāliśaṃ bālakaṃ svīyaṃ trāhitrāhi namo'stu te
||51||सर्वभूतांबिके देवि ब्रह्मांडशतपूरके ॥
बालिशं बालकं स्वीयं त्राहित्राहि नमोऽस्तु ते
tvaṃ brāhmī brahmaṇaḥ śaktirvaiṣṇavī tvaṃ ca śāṃbhavī ||
trimūrtiḥ śaktirūpā tvaṃ rakṣarakṣa namo'stu te
||52||त्वं ब्राह्मी ब्रह्मणः शक्तिर्वैष्णवी त्वं च शांभवी ॥
त्रिमूर्तिः शक्तिरूपा त्वं रक्षरक्ष नमोऽस्तु ते
tvamaindrī ca tvamāgneyī tvaṃ yāmyā tvaṃ ca nairṛtī ||
tvaṃ vāruṇī tvaṃ vāyavyā tvaṃ kauberī namo'stu te
||53||त्वमैन्द्री च त्वमाग्नेयी त्वं याम्या त्वं च नैर्ऋती ॥
त्वं वारुणी त्वं वायव्या त्वं कौबेरी नमोऽस्तु ते
aiśāni devi vārāhi nārasiṃhi jayaprade ||
kaumāri kulakalyāṇi kṛpeśvari namo'stu te
||54||ऐशानि देवि वाराहि नारसिंहि जयप्रदे ॥
कौमारि कुलकल्याणि कृपेश्वरि नमोऽस्तु ते
tvaṃ sūrye tvaṃ tathā some tvaṃ bhaume tvaṃ budhe gurau ||
tvaṃ śukre tvaṃ sthitā rāhau tvaṃ ketuṣu namo'stu te
||55||त्वं सूर्ये त्वं तथा सोमे त्वं भौमे त्वं बुधे गुरौ ॥
त्वं शुक्रे त्वं स्थिता राहौ त्वं केतुषु नमोऽस्तु ते
vasasi dhruvacakre tvaṃ municakre ca te sthitiḥ ||
bhacakreṣu khacakreṣu bhūcakre ca namo'stu te
||56||वससि ध्रुवचक्रे त्वं मुनिचक्रे च ते स्थितिः ॥
भचक्रेषु खचक्रेषु भूचक्रे च नमोऽस्तु ते
saptadvīpeṣu tvaṃ devi samudreṣu ca saptasu ||
saptasvapi ca pātāleṣvavasaṃsthe namo'stu te
||57||सप्तद्वीपेषु त्वं देवि समुद्रेषु च सप्तसु ॥
सप्तस्वपि च पातालेष्ववसंस्थे नमोऽस्तु ते
tvaṃ devi cāvatāreṣu viṣṇoḥ sāhāyyakāriṇī ||
viṣṇunābhyarthyase tasmāttrāhi mātarnamo'stu te
||58||त्वं देवि चावतारेषु विष्णोः साहाय्यकारिणी ॥
विष्णुनाभ्यर्थ्यसे तस्मात्त्राहि मातर्नमोऽस्तु ते
caturbhuje caturvaktre phalade catvarapriye ||
carācarastute devi caraṇau praṇamāmi te
||59||चतुर्भुजे चतुर्वक्त्रे फलदे चत्वरप्रिये ॥
चराचरस्तुते देवि चरणौ प्रणमामि ते
mahāghore kālarātri ghaṃṭāli vikaṭojvale ||
satataṃ saptamīpūjye netrade śaraṇaṃ bhava
||60||महाघोरे कालरात्रि घंटालि विकटोज्वले ॥
सततं सप्तमीपूज्ये नेत्रदे शरणं भव
meruvāsini piṃgākṣi netratrāṇaikakāriṇi ||
huṃhuṃkāradhvastadaitye śaraṇye śaraṇaṃ bhava
||61||मेरुवासिनि पिंगाक्षि नेत्रत्राणैककारिणि ॥
हुंहुंकारध्वस्तदैत्ये शरण्ये शरणं भव
mahānāde mahāvīrye mahā mohavināśini ||
mahābandhāpahe devi dehi netratrayaṃ mama
||62||महानादे महावीर्ये महा मोहविनाशिनि ॥
महाबन्धापहे देवि देहि नेत्रत्रयं मम
sarvamaṃgalamaṃgalyā yadi tvaṃ satyatoṃbike ||
tato me maṃgalaṃ dehi netradānānnamostu te
||63||सर्वमंगलमंगल्या यदि त्वं सत्यतोंबिके ॥
ततो मे मंगलं देहि नेत्रदानान्नमोस्तु ते
yadi sarvakṛpālubhyaḥ satyatastvaṃ kṛpāvatī ||
tataḥ kṛpāṃ kuru mayi dehi netre namo'stu te
||64||यदि सर्वकृपालुभ्यः सत्यतस्त्वं कृपावती ॥
ततः कृपां कुरु मयि देहि नेत्रे नमोऽस्तु ते
pāpoyamiti yaddevi prakupyasi vṛthaiva tat ||
tvaṃ māṃ mohayasi tvevaṃ na te tatkiṃ namo'stu te
||65||पापोयमिति यद्देवि प्रकुप्यसि वृथैव तत् ॥
त्वं मां मोहयसि त्वेवं न ते तत्किं नमोऽस्तु ते
svayamutpādya yo reṇuṃ veṣṭitastena kupyati ||
tathā kupyasi me mātaranāthasyāsya darśaya
||66||स्वयमुत्पाद्य यो रेणुं वेष्टितस्तेन कुप्यति ॥
तथा कुप्यसि मे मातरनाथस्यास्य दर्शय
iti stutā pāṃḍavena devī kṛṣṇacchavicchaviḥ ||
rāmā rāmābhivadanā pratyakṣā samajāyata
||67||इति स्तुता पांडवेन देवी कृष्णच्छविच्छविः ॥
रामा रामाभिवदना प्रत्यक्षा समजायत
vidyutkoṭisamābhāsa mukuṭenātiśobhitā ||
sūryabiṃbaprabhābhyāṃ ca kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitā
||68||विद्युत्कोटिसमाभास मुकुटेनातिशोभिता ॥
सूर्यबिंबप्रभाभ्यां च कुण्डलाभ्यां विभूषिता
pravāheneva hāreṇa suranadyā virājitā ||
kalpadrumaprasūnaiśca pūrṇāvataṃsamaṃḍitā
||69||प्रवाहेनेव हारेण सुरनद्या विराजिता ॥
कल्पद्रुमप्रसूनैश्च पूर्णावतंसमंडिता
dantendukāṃtividhvastabhaktamohamahābhayā ||
khaḍgacarmaśūlapātracaturbhujavirājitā
||70||दन्तेन्दुकांतिविध्वस्तभक्तमोहमहाभया ॥
खड्गचर्मशूलपात्रचतुर्भुजविराजिता
vāsasā taḍidābhena meghalekheva veṣṭitā ||
mālayā sumamālinyā bhrājitā sālimālayā
||71||वाससा तडिदाभेन मेघलेखेव वेष्टिता ॥
मालया सुममालिन्या भ्राजिता सालिमालया
satāṃ śaraṇadābhyāṃ ca padbhyāṃ nūpurarājitā ||
jayeti puṣpavarṣaiśca śakrādyairabhipūjitā
||72||सतां शरणदाभ्यां च पद्भ्यां नूपुरराजिता ॥
जयेति पुष्पवर्षैश्च शक्राद्यैरभिपूजिता
gaṇairdevībhirākīrṇā śatapadmairmahāmalaiḥ ||
tāṃ tādṛśīṃ vyomni dṛṣṭvā mātaraṃ vyomavāhinīm
||73||गणैर्देवीभिराकीर्णा शतपद्मैर्महामलैः ॥
तां तादृशीं व्योम्नि दृष्ट्वा मातरं व्योमवाहिनीम्
bhūmau nipatya rājeṃdro namonama iti sthitaḥ ||
bhīmopi mātaraṃ dṛṣṭvā yathā bālo'bhidhāvati
||74||भूमौ निपत्य राजेंद्रो नमोनम इति स्थितः ॥
भीमोपि मातरं दृष्ट्वा यथा बालोऽभिधावति
tathā sammukhamādhāvajjaya mātariti bruvan ||
darśanenaiva devyāśca śubhanetratrayastadā
||75||तथा सम्मुखमाधावज्जय मातरिति ब्रुवन् ॥
दर्शनेनैव देव्याश्च शुभनेत्रत्रयस्तदा
praṇipatya namastubhyaṃ namastubhyaṃ muhurjagau ||
prasīda devi padmākṣi punarmātaḥ prasīda me
||76||प्रणिपत्य नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं मुहुर्जगौ ॥
प्रसीद देवि पद्माक्षि पुनर्मातः प्रसीद मे
punaḥ prasīda pāpasya kṣamāthīle prasīda me
||77||पुनः प्रसीद पापस्य क्षमाथीले प्रसीद मे
evaṃ stutā bhagavatī svayamutthāya pārthivam ||
bhīmaṃ cotsaṃgamāropya kṛpayedaṃ vaco'bravīt
||78||एवं स्तुता भगवती स्वयमुत्थाय पार्थिवम् ॥
भीमं चोत्संगमारोप्य कृपयेदं वचोऽब्रवीत्
śrīdevyuvāca
yattvayābhihitaṃ stotraṃ tena tuṣṭā tavopari ||
ato netratrayaṃ dattaṃ dve bāhye cāṃtaraṃ param
||79||यत्त्वयाभिहितं स्तोत्रं तेन तुष्टा तवोपरि ॥
अतो नेत्रत्रयं दत्तं द्वे बाह्ये चांतरं परम्
nāhaṃ kopaṃ yatra tatra darśayāmi vṛkodara ||
tvaṃ tu pramāṇapuruṣastvattaḥ krodhamadarśayam
||80||नाहं कोपं यत्र तत्र दर्शयामि वृकोदर ॥
त्वं तु प्रमाणपुरुषस्त्वत्तः क्रोधमदर्शयम्
naitatpriyaṃ ca kṛṣṇasya bhrāturme krodhamācaram ||
bhavanto vāsudevasya yatra prāṇā bahiścarāḥ
||81||नैतत्प्रियं च कृष्णस्य भ्रातुर्मे क्रोधमाचरम् ॥
भवन्तो वासुदेवस्य यत्र प्राणा बहिश्चराः
tvaṃ ca nindasi māṃ nityaṃ tacca jāne vṛkodara ||
matprabhāvaparijñānahetave kīdṛśastviti
||83||त्वं च निन्दसि मां नित्यं तच्च जाने वृकोदर ॥
मत्प्रभावपरिज्ञानहेतवे कीदृशस्त्विति
tadevaṃ naiva bhūyaste prakartavyaṃ kathaṃcana ||
akṣikṣepo hi pūjyānāmāvahatyadhikaṃ rujam
||84||तदेवं नैव भूयस्ते प्रकर्तव्यं कथंचन ॥
अक्षिक्षेपो हि पूज्यानामावहत्यधिकं रुजम्
tadidānīṃ sarvamevaṃ kṣantavyaṃ ca parasparam ||
yacca bravīmi tvāṃ vīra tanniśāmaya bhārata
||85||तदिदानीं सर्वमेवं क्षन्तव्यं च परस्परम् ॥
यच्च ब्रवीमि त्वां वीर तन्निशामय भारत
yadā yadā hi dharmasya glānirāvirbhaveddhariḥ ||
tadātadāvatīryāhaṃ viṣṇorasya sahāyinī
||86||यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिराविर्भवेद्धरिः ॥
तदातदावतीर्याहं विष्णोरस्य सहायिनी
idānīṃ ca harirjāto vasudevasuto bhuvi ||
ahaṃ ca gopanandasya ekānaṃśābhidhā sutā
||87||इदानीं च हरिर्जातो वसुदेवसुतो भुवि ॥
अहं च गोपनन्दस्य एकानंशाभिधा सुता
tadyathā bhagavānkṛṣṇo mama bhrātābhipūjitaḥ ||
bhavanto'pi tathā mahyaṃ bhrātaraḥ pāṃḍavā sadā
||88||तद्यथा भगवान्कृष्णो मम भ्राताभिपूजितः ॥
भवन्तोऽपि तथा मह्यं भ्रातरः पांडवा सदा
ye bhīmabhaginītyevaṃ māṃ stoṣyaṃti narottamāḥ ||
ābādhā nāśayiṣyāmi teṣāṃ harṣasamanvitā
||89||ये भीमभगिनीत्येवं मां स्तोष्यंति नरोत्तमाः ॥
आबाधा नाशयिष्यामि तेषां हर्षसमन्विता
tvaṃ ca bhrāturjayaṃ vīra pradāsyasi mahāraṇe ||
bhujayoste vasiṣyāmi dhārtarāṣṭranipātane
||90||त्वं च भ्रातुर्जयं वीर प्रदास्यसि महारणे ॥
भुजयोस्ते वसिष्यामि धार्तराष्ट्रनिपातने
kṛtvā rājyaṃ ca varṣāṇi ṣaṭtriṃśattadanantaram ||
mahāprasthānadharmeṇa pṛthivīṃ paricariṣyatha
||91||कृत्वा राज्यं च वर्षाणि षट्त्रिंशत्तदनन्तरम् ॥
महाप्रस्थानधर्मेण पृथिवीं परिचरिष्यथ
asminneva tato deśe lohonāma mahāsuraḥ ||
bhavatāṃ nyastaśastrāṇāṃ vadhārthaṃ prakramiṣyati
||92||अस्मिन्नेव ततो देशे लोहोनाम महासुरः ॥
भवतां न्यस्तशस्त्राणां वधार्थं प्रक्रमिष्यति
tatastaṃ sarvabhūtānāmavadhyaṃ bhavatāṃ kṛte ||
andhaṃ kṛtvā pātayiṣye tato yūyaṃ prayāsyatha
||93||ततस्तं सर्वभूतानामवध्यं भवतां कृते ॥
अन्धं कृत्वा पातयिष्ये ततो यूयं प्रयास्यथ
nistīrya ca himaṃ sarvaṃ nimagnāḥ bālukārṇave ||
svargaṃ yāsyati rājaikaḥ saśarīro gamiṣyati
||94||निस्तीर्य च हिमं सर्वं निमग्नाः बालुकार्णवे ॥
स्वर्गं यास्यति राजैकः सशरीरो गमिष्यति
andho yatra kṛto loho lohāṇābhidhayā puram ||
bhaviṣyati ca tatraiva sthāsye'haṃ kalayā sadā
||95||अन्धो यत्र कृतो लोहो लोहाणाभिधया पुरम् ॥
भविष्यति च तत्रैव स्थास्येऽहं कलया सदा
tataḥ kaliyuge prāpte kelo nāma bhaviṣyati ||
mama bhaktastasya nāmnā bhāvyā keleśvarītyaham
||96||ततः कलियुगे प्राप्ते केलो नाम भविष्यति ॥
मम भक्तस्तस्य नाम्ना भाव्या केलेश्वरीत्यहम्
vailākaścāparo bhakto bhaviṣyati mamottamaḥ ||
tasyārādhanataḥ khyātiṃ prayāsyāmi kalau yuge
||97||वैलाकश्चापरो भक्तो भविष्यति ममोत्तमः ॥
तस्याराधनतः ख्यातिं प्रयास्यामि कलौ युगे
lohāṇāsaṃsthitāṃ caiva yercayiṣyaṃti māṃ janāḥ ||
śraddhayā sitasaptamyāṃ taiśca sarvatra pūjitā
||98||लोहाणासंस्थितां चैव येर्चयिष्यंति मां जनाः ॥
श्रद्धया सितसप्तम्यां तैश्च सर्वत्र पूजिता
aṃdhānāṃ ca pradāsyāmi bhāvīni nayanānyaham ||
tasmindine tarpitāhaṃ bhaktibhāvena pāṃḍava
||99||अंधानां च प्रदास्यामि भावीनि नयनान्यहम् ॥
तस्मिन्दिने तर्पिताहं भक्तिभावेन पांडव
pādāṃguṣṭhena ca bhavāṃstatra kuṃḍaṃ vidhāsyati ||
sarvatīrthasnāna tulyaṃ tatra snānaṃ ca taddine
||100||पादांगुष्ठेन च भवांस्तत्र कुंडं विधास्यति ॥
सर्वतीर्थस्नान तुल्यं तत्र स्नानं च तद्दिने
matsyānāṃ netranetrasthatejastanmātramuttamam ||
uddhṛtya yojayiṣyāmi pratyakṣaṃ tadbhaviṣyati
||101||मत्स्यानां नेत्रनेत्रस्थतेजस्तन्मात्रमुत्तमम् ॥
उद्धृत्य योजयिष्यामि प्रत्यक्षं तद्भविष्यति
evaṃ mama mahāsthānaṃ kalau khyātaṃ bhaviṣyati
||102||एवं मम महास्थानं कलौ ख्यातं भविष्यति
lohāṇākhyaṃ mahābāho nāma keleśvarīti ca ||
durgamākhyaṃ tato hatvā asminkṣetre ca bhārata
||103||लोहाणाख्यं महाबाहो नाम केलेश्वरीति च ॥
दुर्गमाख्यं ततो हत्वा अस्मिन्क्षेत्रे च भारत
durgā nāma bhaviṣyāmi mahīsāgarapūrvataḥ ||
dharmāraṇye vasiṣyāmi bhavatāṃ trāṇakāraṇāt
||104||दुर्गा नाम भविष्यामि महीसागरपूर्वतः ॥
धर्मारण्ये वसिष्यामि भवतां त्राणकारणात्
dharmāraṇye sthitāṃ caiva ye'rcayiṣyaṃti mānavāḥ ||
āśvine māsi caitre vā navamyāṃ śuklapakṣake
||105||धर्मारण्ये स्थितां चैव येऽर्चयिष्यंति मानवाः ॥
आश्विने मासि चैत्रे वा नवम्यां शुक्लपक्षके
snātvā mahīsāgare ca teṣāṃ dāsyāmi vāṃchitam ||
vidhinā ye'rcayiṣyaṃti māṃ ca śraddhāsa manvitāḥ
||106||स्नात्वा महीसागरे च तेषां दास्यामि वांछितम् ॥
विधिना येऽर्चयिष्यंति मां च श्रद्धास मन्विताः
putrapautrānpradāsyāmi svargaṃ mokṣaṃ na saṃśayaḥ ||
praveśe ca kaleḥ kāle bhavatāṃ vaṃśasaṃbhavaḥ ||
vatsarājaḥ pāṃḍavānāṃ toṣayiṣyati yatnataḥ
||107||पुत्रपौत्रान्प्रदास्यामि स्वर्गं मोक्षं न संशयः ॥
प्रवेशे च कलेः काले भवतां वंशसंभवः ॥
वत्सराजः पांडवानां तोषयिष्यति यत्नतः
yasya nāmnā tataḥ khyātā bhaviṣyāmi kalau yuge ||
vatseśvarīti vatsasya rājñaḥ sarvārthadāyinī
||108||यस्य नाम्ना ततः ख्याता भविष्यामि कलौ युगे ॥
वत्सेश्वरीति वत्सस्य राज्ञः सर्वार्थदायिनी
matprasādātsa rājā vai bhavanottāpakāriṇīm ||
aṭṭālayāṃnāma tadā rākṣasīṃ nihaniṣyati
||109||मत्प्रसादात्स राजा वै भवनोत्तापकारिणीम् ॥
अट्टालयांनाम तदा राक्षसीं निहनिष्यति
tasyāścāpi vadhasthānamaṭṭālajamiti sthitam ||
bhaviṣyati puraṃ tatra māṃ ca saṃsthāpayiṣyati
||110||तस्याश्चापि वधस्थानमट्टालजमिति स्थितम् ॥
भविष्यति पुरं तत्र मां च संस्थापयिष्यति
aṭṭālayājagrāme māmarcayiṣyaṃti ye janāḥ ||
vatseśvarīṃ sitāṣṭamyāmāśvine taiḥ sadārcitā
||111||अट्टालयाजग्रामे मामर्चयिष्यंति ये जनाः ॥
वत्सेश्वरीं सिताष्टम्यामाश्विने तैः सदार्चिता
vatseśvarīṃ ca ye devīṃ pūjayiṣyaṃti mānavāḥ ||
teṣāṃ sarvaphalāvāptirbhaviṣyati na saṃśayaḥ
||112||वत्सेश्वरीं च ये देवीं पूजयिष्यंति मानवाः ॥
तेषां सर्वफलावाप्तिर्भविष्यति न संशयः
itthamaṭṭālaye vāso lohāṇe ca bhaviṣyati ||
dharmāraṇye mahākṣetre mahīsāgarasaṃnidhau
||113||इत्थमट्टालये वासो लोहाणे च भविष्यति ॥
धर्मारण्ये महाक्षेत्रे महीसागरसंनिधौ
mama lokahitārthāya lohasya ca niśamyatām ||
adhīkṛto mayā loho bahvīstaptāṃ tapaḥ samāḥ
||114||मम लोकहितार्थाय लोहस्य च निशम्यताम् ॥
अधीकृतो मया लोहो बह्वीस्तप्तां तपः समाः
vṛtrāsura ivājeyo lokānutsādayiṣyati ||
taṃ ca viśvapatirdhīmānavatīrya budho hariḥ
||115||वृत्रासुर इवाजेयो लोकानुत्सादयिष्यति ॥
तं च विश्वपतिर्धीमानवतीर्य बुधो हरिः
yatra haṃtā tatra grāmaṃ lohāṭīti bhaviṣyati ||
gayonāma mahādaityo bhavatāṃ vighnakṛttadā
||116||यत्र हंता तत्र ग्रामं लोहाटीति भविष्यति ॥
गयोनाम महादैत्यो भवतां विघ्नकृत्तदा
prasthāne lohavadbhāvī kariṣye taṃ napuṃsakam ||
gayatrāḍeti māṃ tatra pūjayiṣyaṃti mānavāḥ
||117||प्रस्थाने लोहवद्भावी करिष्ये तं नपुंसकम् ॥
गयत्राडेति मां तत्र पूजयिष्यंति मानवाः
grāmaṃ cāpi gayatrāḍaṃ tatra khyātaṃ bhaviṣyati ||
gayatrāḍe gayatrāḍāṃ ye'rcayiṣyaṃti mānavāḥ
||118||ग्रामं चापि गयत्राडं तत्र ख्यातं भविष्यति ॥
गयत्राडे गयत्राडां येऽर्चयिष्यंति मानवाः
māghāṣṭamyāṃ na śiṣyaṃti tasya sarve'pyupadravāḥ ||
ye ca māṃ kopayiṣyaṃti pāṃḍavārādhitāṃ sadā
||119||माघाष्टम्यां न शिष्यंति तस्य सर्वेऽप्युपद्रवाः ॥
ये च मां कोपयिष्यंति पांडवाराधितां सदा
teṣāṃ puṃstvaṃ hariṣyāmi mahāraudrādhitiṣṭhati ||
parivāraśca me cātra ṣaṇḍhaḥ sarvo bhaviṣyati
||120||तेषां पुंस्त्वं हरिष्यामि महारौद्राधितिष्ठति ॥
परिवारश्च मे चात्र षण्ढः सर्वो भविष्यति
tasminkaliyuge ghore raudre rudre'tinirghṛṇe ||
evaṃ tṛtīyaṃ tanmahyaṃ sthānamatra bhaviṣyati
||121||तस्मिन्कलियुगे घोरे रौद्रे रुद्रेऽतिनिर्घृणे ॥
एवं तृतीयं तन्मह्यं स्थानमत्र भविष्यति
bhavatsu ca svargateṣu gayo'pi sumahattapaḥ ||
taptvā prāpya punaḥ puṃstvaṃ lokānsaṃpīḍayiṣyati
||122||भवत्सु च स्वर्गतेषु गयोऽपि सुमहत्तपः ॥
तप्त्वा प्राप्य पुनः पुंस्त्वं लोकान्संपीडयिष्यति
gayātīrthaṃ gataṃ taṃ ca gayādhvaṃsanakāmyayā ||
budha eva jagatsvāmī tatra taṃ sūdayiṣyati
||123||गयातीर्थं गतं तं च गयाध्वंसनकाम्यया ॥
बुध एव जगत्स्वामी तत्र तं सूदयिष्यति
itthaṃ śrīmānpītavāsā avatīrya budhaḥ prabhuḥ ||
bahūni kṛtvā karmāṇi svasthānaṃ pratipatsyate
||124||इत्थं श्रीमान्पीतवासा अवतीर्य बुधः प्रभुः ॥
बहूनि कृत्वा कर्माणि स्वस्थानं प्रतिपत्स्यते
iti saṃkṣepataḥ proktaṃ bhaviṣyaṃ pāṃḍavā mayā ||
bhavatāṃ cittanirvṛtyai śrūyatāṃ bhūya eva ca
||125||इति संक्षेपतः प्रोक्तं भविष्यं पांडवा मया ॥
भवतां चित्तनिर्वृत्यै श्रूयतां भूय एव च
idaṃ tīrthavaraṃ mahyaṃ saṃsevyaṃ sarvadā priyam ||
kṛtaṃ yadatrāgamanaṃ tena prītiḥ parā mama
||126||इदं तीर्थवरं मह्यं संसेव्यं सर्वदा प्रियम् ॥
कृतं यदत्रागमनं तेन प्रीतिः परा मम
bhīmasya cāpi pautreṇa dṛḍhaṃ saṃtoṣitā'smi ca ||
devyaḥ sarvāśca madrūpaṃ naitajjñeyama to'nyathā
||127||भीमस्य चापि पौत्रेण दृढं संतोषिताऽस्मि च ॥
देव्यः सर्वाश्च मद्रूपं नैतज्ज्ञेयम तोऽन्यथा
vrajadhvaṃ cāpi tīrthāni yāni vo na kṛtāni ca ||
ābādhāsvasmi sarvāsu smaraṇīyā svaseva ca
||128||व्रजध्वं चापि तीर्थानि यानि वो न कृतानि च ॥
आबाधास्वस्मि सर्वासु स्मरणीया स्वसेव च
āpṛcche cāpi vaḥ sarvānyūyaṃ kṛṣṇasamā mama
||129||आपृच्छे चापि वः सर्वान्यूयं कृष्णसमा मम
sūta uvāca
iti devyā vacaḥ śrutvā vismayotphullalocanāḥ ||
punaḥpunaḥ praṇamyaināṃ nāpaśyandīpavadgatām
||130||इति देव्या वचः श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥
पुनःपुनः प्रणम्यैनां नापश्यन्दीपवद्गताम्
tataste barbarīkaṃ ca saṃsthāpyātraiva niṣṭhitam ||
āgaccha yoge coktvedaṃ cakrustīrthāni mukhyaśaḥ
||131||ततस्ते बर्बरीकं च संस्थाप्यात्रैव निष्ठितम् ॥
आगच्छ योगे चोक्त्वेदं चक्रुस्तीर्थानि मुख्यशः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe barbarīkopākhyāne keleśvarī vatseśvarīdurgādevīgayatrāḍāmāhātmyavarṇanaṃnāma pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 65 ||