śaṃkaraprādurbhāvavarṇanam
naṃdikeśvara uvāca
so'pi brahmāṇamudvīkṣya tāvatā dviguṇaṃ smayan ||
nāgraṃ dṛṣṭamaneneti niścikāya vivekavān
||1||सोऽपि ब्रह्माणमुद्वीक्ष्य तावता द्विगुणं स्मयन् ॥
नाग्रं दृष्टमनेनेति निश्चिकाय विवेकवान्
anugrahītuṃ māṃ mugdhaṃ haṃtuṃ cāsya vidhermadam ||
devadevaḥ sa evālaṃ bhūtabhartetyamanyata
||2||अनुग्रहीतुं मां मुग्धं हंतुं चास्य विधेर्मदम् ॥
देवदेवः स एवालं भूतभर्तेत्यमन्यत
mūlasaṃdarśanāśaktyā tejaḥstaṃmbhasya me madaḥ ||
vyapeta eva manye'dya yadbhaktistryaṃbake'jani
||3||मूलसंदर्शनाशक्त्या तेजःस्तंम्भस्य मे मदः ॥
व्यपेत एव मन्येऽद्य यद्भक्तिस्त्र्यंबकेऽजनि
stūyate vītagarvatvātsa idānīṃ maheśvaraḥ ||
yasya dakṣiṇavāmābhyāmaṃgābhyāṃ nau samudbhavau
||4||स्तूयते वीतगर्वत्वात्स इदानीं महेश्वरः ॥
यस्य दक्षिणवामाभ्यामंगाभ्यां नौ समुद्भवौ
adyāpyavītagarvatvāllabdhvāsau kūṭasākṣiṇam ||
hiraṇyagarbho māmevamatisaṃdhātumicchati
||5||अद्याप्यवीतगर्वत्वाल्लब्ध्वासौ कूटसाक्षिणम् ॥
हिरण्यगर्भो मामेवमतिसंधातुमिच्छति
tadadya sakalasyāpi duḥkhasyāpanaye kṣamaḥ ||
sa eva śaraṇatvena prāptavyaḥ śaṃkaro mayā
||6||तदद्य सकलस्यापि दुःखस्यापनये क्षमः ॥
स एव शरणत्वेन प्राप्तव्यः शंकरो मया
tathā kṛtāparādhasya kṛtaghnasya gurudruhaḥ ||
tamṛte rakṣitā ko'nyastameva staumi śaṃkaram
||7||तथा कृतापराधस्य कृतघ्नस्य गुरुद्रुहः ॥
तमृते रक्षिता कोऽन्यस्तमेव स्तौमि शंकरम्
viṣṇuruvāca
jaya pṛdhvīmayākāra jaya cāpomayākṛte ||
jaya prabhākarākāra jayāmṛtakarākṛte
||8||जय पृध्वीमयाकार जय चापोमयाकृते ॥
जय प्रभाकराकार जयामृतकराकृते
jaya vaiśvānarākāra jaya gandhavahākṛte ||
jaya hotṛmayākāra jayākāśamayākṛte
||9||जय वैश्वानराकार जय गन्धवहाकृते ॥
जय होतृमयाकार जयाकाशमयाकृते
rakṣa māṃ triguṇātīta rakṣa māṃ kālavigraha ||
rakṣa māmakṣayaiśvarya rakṣa māṃ karuṇākara
||10||रक्ष मां त्रिगुणातीत रक्ष मां कालविग्रह ॥
रक्ष मामक्षयैश्वर्य रक्ष मां करुणाकर
sraṣṭā tvaṃ sarvajagatāṃ rakṣitā sarvadehinām ||
hartā ca sarvabhūtānāṃ tvāṃ vinaivāsti ko'paraḥ
||11||स्रष्टा त्वं सर्वजगतां रक्षिता सर्वदेहिनाम् ॥
हर्ता च सर्वभूतानां त्वां विनैवास्ति कोऽपरः
aṇūnāmapyaṇīyāṃstvaṃ mahāṃstvaṃ mahatāmapi ||
antarbahistvamevaitajjagadākramya vartase
||12||अणूनामप्यणीयांस्त्वं महांस्त्वं महतामपि ॥
अन्तर्बहिस्त्वमेवैतज्जगदाक्रम्य वर्तसे
nigamāstava niśvāsā viśvaṃ te śilpavaibhavam ||
sa tvaṃ tvadīya evāsi jñānamātmā tava prabho
||13||निगमास्तव निश्वासा विश्वं ते शिल्पवैभवम् ॥
स त्वं त्वदीय एवासि ज्ञानमात्मा तव प्रभो
amarā dānavā daityāḥ siddhā vidyādharā narāḥ ||
prāṇinaḥ pakṣiṇaḥ śailāḥ śikhino'pi tvameva hi
||14||अमरा दानवा दैत्याः सिद्धा विद्याधरा नराः ॥
प्राणिनः पक्षिणः शैलाः शिखिनोऽपि त्वमेव हि
svargastvamapavargastvaṃ tvamoṃkārastvamadhvaraḥ ||
tvaṃ yogastvaṃ parā saṃvitkiṃ tvaṃ na bhavasīśvara
||15||स्वर्गस्त्वमपवर्गस्त्वं त्वमोंकारस्त्वमध्वरः ॥
त्वं योगस्त्वं परा संवित्किं त्वं न भवसीश्वर
tvamādirmadhyamaṃtaśca tasthuṣāṃ jagmuṣāmapi ||
kālasvarūpatāṃ prāpya kalayasyakhilaṃ jagat
||16||त्वमादिर्मध्यमंतश्च तस्थुषां जग्मुषामपि ॥
कालस्वरूपतां प्राप्य कलयस्यखिलं जगत्
pareśaḥ parataḥ śāstā sarvānugrāhakaḥ śivaḥ ||
sa eṣa me kathaṃkāraṃ sākṣādbhavati dhūrjaṭiḥ
||17||परेशः परतः शास्ता सर्वानुग्राहकः शिवः ॥
स एष मे कथंकारं साक्षाद्भवति धूर्जटिः
yaṃ dṛṣṭvā śaraṇaṃ prāpto niḥśreyasamavāpnuyāt ||
atha vā staumi taddhāma jātamātraṃ yathāmiti
||18||यं दृष्ट्वा शरणं प्राप्तो निःश्रेयसमवाप्नुयात् ॥
अथ वा स्तौमि तद्धाम जातमात्रं यथामिति
tacchrutvaiṣa kṛpāṃ kuryādavaśyaṃ sarvataḥ śrutiḥ ||
iti niścitya vaikuṃṭhaḥ stotuṃ samupacakrame
||19||तच्छ्रुत्वैष कृपां कुर्यादवश्यं सर्वतः श्रुतिः ॥
इति निश्चित्य वैकुंठः स्तोतुं समुपचक्रमे
tameva taijasaṃ staṃbhaṃ praṇamya parameśvaram ||
ādimadhyāṃtarahitaṃ matvā taṃ jagadīśvaram ||
haṭhāttena viraṃcena vāryamāṇopi sasmitam
||20||तमेव तैजसं स्तंभं प्रणम्य परमेश्वरम् ॥
आदिमध्यांतरहितं मत्वा तं जगदीश्वरम् ॥
हठात्तेन विरंचेन वार्यमाणोपि सस्मितम्
śrīviṣṇuruvāca
jaya deva mahādeva vāmadeva vṛṣadhvaja ||
kālāṃtaka kratudhvaṃsinnīlakaṃṭheṃduśekhara
||21||जय देव महादेव वामदेव वृषध्वज ॥
कालांतक क्रतुध्वंसिन्नीलकंठेंदुशेखर
jaya śaṃbho śiveśāna śarva tryaṃbaka dhūrjaṭe ||
smaravairinpurārāte sthāṇo bhava maheśvara
||22||जय शंभो शिवेशान शर्व त्र्यंबक धूर्जटे ॥
स्मरवैरिन्पुराराते स्थाणो भव महेश्वर
jayeśa khaṃḍaparaśo śūlinpaśupate hara ||
sarvajña bharga bhūteśa kapālinnīlalohita
||23||जयेश खंडपरशो शूलिन्पशुपते हर ॥
सर्वज्ञ भर्ग भूतेश कपालिन्नीललोहित
jaya rudra makhārāte pinākinpramathādhipa ||
gaṃgādhara vyomakeśa girīśa parameśvara
||24||जय रुद्र मखाराते पिनाकिन्प्रमथाधिप ॥
गंगाधर व्योमकेश गिरीश परमेश्वर
jaya bhīma mṛgavyādha kṛttivāsaḥ kṛpānidhe ||
kṛśānuretaḥ kailāse nityameva hi vartase
||25||जय भीम मृगव्याध कृत्तिवासः कृपानिधे ॥
कृशानुरेतः कैलासे नित्यमेव हि वर्तसे
tvadājñayā marudrāti phaṇī vahati bhūbharam ||
dīpyataḥ sūryaśaśinau brahmāṃḍaṃ plavateṃ'budhau
||26||त्वदाज्ञया मरुद्राति फणी वहति भूभरम् ॥
दीप्यतः सूर्यशशिनौ ब्रह्मांडं प्लवतेंऽबुधौ
jyotīṃṣi saṃcaraṃte khe sarvaṃ tvacchāsanātprabho ||
ahaṃ brahmā ca jagatāṃ sargasaṃtrāṇayoralam
||27||ज्योतींषि संचरंते खे सर्वं त्वच्छासनात्प्रभो ॥
अहं ब्रह्मा च जगतां सर्गसंत्राणयोरलम्
vidhāya kalpase puṣṭyai sūte sasyāni medinī ||
nākrāmaṃtyavyayaḥ sīmāṃ yacca tvanmahireva saḥ
||28||विधाय कल्पसे पुष्ट्यै सूते सस्यानि मेदिनी ॥
नाक्रामंत्यव्ययः सीमां यच्च त्वन्महिरेव सः
aṇimādimahāsiddhiniḥsādhāraṇavaibhavaḥ ||
kathaṃ tvāmamarairanyairupekṣe samabhiṣṭutam
||29||अणिमादिमहासिद्धिनिःसाधारणवैभवः ॥
कथं त्वाममरैरन्यैरुपेक्षे समभिष्टुतम्
viśuktve vismarāmastvāṃ smarāmaḥ saṃkaṭepi ca ||
na roṣo jātu bhakteṣu prasādaḥ sarvadaiva te
||30||विशुक्त्वे विस्मरामस्त्वां स्मरामः संकटेपि च ॥
न रोषो जातु भक्तेषु प्रसादः सर्वदैव ते
yadā vidhitserbhaktiṃ tvaṃ yadā ca prāvṛṇoṣi tām ||
mohabodhau tadā puṃsāṃ kalpete baṃdhamokṣayoḥ
||31||यदा विधित्सेर्भक्तिं त्वं यदा च प्रावृणोषि ताम् ॥
मोहबोधौ तदा पुंसां कल्पेते बंधमोक्षयोः
iti stutassāṃjalibaddhapāṇinā patiḥ paśūnāmatha cakrapāṇinā ||
kṛtāpahāse ca sarojasaṃbhave madoddhate prādurabhūddayānidhiḥ
||32||इति स्तुतस्सांजलिबद्धपाणिना पतिः पशूनामथ चक्रपाणिना ॥
कृतापहासे च सरोजसंभवे मदोद्धते प्रादुरभूद्दयानिधिः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe śaṃkaraprādurbhāvavarṇanaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||