tataḥ snānādikaṃ sarvaṃ samāpyācāryacoditaḥ
upamanyuruvāca
tataḥ snānādikaṃ sarvaṃ samāpyācāryacoditaḥ |
gacchedbaddhāṃjalirdhyāyañchivamaṇḍalapārśvataḥ
||1||ततः स्नानादिकं सर्वं समाप्याचार्यचोदितः ।
गच्छेद्बद्धांजलिर्ध्यायञ्छिवमण्डलपार्श्वतः
atha pūjāṃ vinā sarvaṃ kṛtvā pūrvadine yathā |
netrabaṃdhanaparyaṃtaṃ darśayenmaṇḍalaṃ guruḥ
||2||अथ पूजां विना सर्वं कृत्वा पूर्वदिने यथा ।
नेत्रबंधनपर्यंतं दर्शयेन्मण्डलं गुरुः
baddhanetreṇa śiṣyeṇa puṣpāvakiraṇe kṛte |
yatrāpataṃti puṣṇāṇi tasya nāmā 'sya saṃdiśet
||3||बद्धनेत्रेण शिष्येण पुष्पावकिरणे कृते ।
यत्रापतंति पुष्णाणि तस्य नामा ऽस्य संदिशेत्
taṃ copanīya nirmālyamaṇḍale 'sminyathā purā |
pūjayeddevamīśānaṃ juhuyācca śivānale
||4||तं चोपनीय निर्माल्यमण्डले ऽस्मिन्यथा पुरा ।
पूजयेद्देवमीशानं जुहुयाच्च शिवानले
śiṣyeṇa yadi duḥsvapno dṛṣṭastaddoṣaśāṃtaye |
śatamardhaṃ tadardhaṃ vā juhuyānmūlavidyayā
||5||शिष्येण यदि दुःस्वप्नो दृष्टस्तद्दोषशांतये ।
शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयान्मूलविद्यया
tataḥ sūtraṃ śikhābaddhaṃ laṃbayitvā yathā purā |
ādhārapūjāprabhṛti yannivṛttikalāśrayam
||6||ततः सूत्रं शिखाबद्धं लंबयित्वा यथा पुरा ।
आधारपूजाप्रभृति यन्निवृत्तिकलाश्रयम्
vāgīśvarīpūjanāṃtaṃ kuryāddhomapurassaram |
atha praṇamya vāgīśaṃ nivṛttervyāpikāṃ satīm
||7||वागीश्वरीपूजनांतं कुर्याद्धोमपुरस्सरम् ।
अथ प्रणम्य वागीशं निवृत्तेर्व्यापिकां सतीम्
maṇḍale devamabhyarcya hutvā caivāhutitrayam |
prāpayecca śiśoḥ prāptiṃ yugapatsarvayoniṣu
||8||मण्डले देवमभ्यर्च्य हुत्वा चैवाहुतित्रयम् ।
प्रापयेच्च शिशोः प्राप्तिं युगपत्सर्वयोनिषु
sūtradehe 'tha śiṣyasya tāḍanaprokṣaṇādikam |
kṛtvātmānaṃ samādāya dvādaśāṃte nivedya ca
||9||सूत्रदेहे ऽथ शिष्यस्य ताडनप्रोक्षणादिकम् ।
कृत्वात्मानं समादाय द्वादशांते निवेद्य च
tato 'pyādāya mūlena mudrayā śāstradṛṣṭayā |
yojayenmanasācāryo yugapatsarvayoniṣu
||10||ततो ऽप्यादाय मूलेन मुद्रया शास्त्रदृष्टया ।
योजयेन्मनसाचार्यो युगपत्सर्वयोनिषु
devānāṃ jātayaścāṣṭau tiraścāṃ pañca jātayaḥ |
jātyaikayā ca mānuṣyā yonayaśca caturdaśa
||11||देवानां जातयश्चाष्टौ तिरश्चां पञ्च जातयः ।
जात्यैकया च मानुष्या योनयश्च चतुर्दश
tāsu sarvāsu yugapatpraveśāya śiśordhiyā |
vāgīśānyāṃ yathānyāyaṃ śiṣyātmānaṃ niveśayet
||12||तासु सर्वासु युगपत्प्रवेशाय शिशोर्धिया ।
वागीशान्यां यथान्यायं शिष्यात्मानं निवेशयेत्
garbhaniṣpattaye devaṃ saṃpūjya praṇipatya ca |
hutvā caiva yathānyāyaṃ niṣpannaṃ tadanusmaret
||13||गर्भनिष्पत्तये देवं संपूज्य प्रणिपत्य च ।
हुत्वा चैव यथान्यायं निष्पन्नं तदनुस्मरेत्
niṣpannasyaivamutpattimanuvṛttiṃ ca karmaṇā |
ārjavaṃ bhoganiṣpattiḥ kuryātprītiṃ parāṃ tathā
||14||निष्पन्नस्यैवमुत्पत्तिमनुवृत्तिं च कर्मणा ।
आर्जवं भोगनिष्पत्तिः कुर्यात्प्रीतिं परां तथा
niṣkṛtyarthaṃ ca jātyāyurbhogasaṃskārasiddhaye |
hutvāhutitrayaṃ devaṃ prārthayeddeśikottamaḥ
||15||निष्कृत्यर्थं च जात्यायुर्भोगसंस्कारसिद्धये ।
हुत्वाहुतित्रयं देवं प्रार्थयेद्देशिकोत्तमः
bhoktṛtvaviṣayāsaṃgamalaṃ tatkāyaśodhanam |
kṛtvaivameva śiṣyasya chiṃdyātpāśatrayaṃ tataḥ
||16||भोक्तृत्वविषयासंगमलं तत्कायशोधनम् ।
कृत्वैवमेव शिष्यस्य छिंद्यात्पाशत्रयं ततः
nikṛtyā pari baddhasya pāśasyātyaṃtabhedataḥ |
kṛtvā śiṣyasya caitanyaṃ svacchaṃ manyeta kevalam
||17||निकृत्या परि बद्धस्य पाशस्यात्यंतभेदतः ।
कृत्वा शिष्यस्य चैतन्यं स्वच्छं मन्येत केवलम्
hutvā pūrṇāhutiṃ vahnau brahmāṇaṃ pūjayettataḥ |
hutvāhutitrayaṃ tasmai śivājñāmanusaṃdiśet
||18||हुत्वा पूर्णाहुतिं वह्नौ ब्रह्माणं पूजयेत्ततः ।
हुत्वाहुतित्रयं तस्मै शिवाज्ञामनुसंदिशेत्
pitāmaha tvayā nāsya yātuḥ śaivaṃ paraṃ padam |
pratibandho vidhātavyaḥ śaivājñaiṣā garīyasī
||19||पितामह त्वया नास्य यातुः शैवं परं पदम् ।
प्रतिबन्धो विधातव्यः शैवाज्ञैषा गरीयसी
ityādiśya tamabhyarcya visṛja ca vidhānataḥ |
samabhyarcya mahādevaṃ juhuyādāhutitrayam
||20||इत्यादिश्य तमभ्यर्च्य विसृज च विधानतः ।
समभ्यर्च्य महादेवं जुहुयादाहुतित्रयम्
nivṛttyā śuddhamuddhṛtya śiṣyātmānaṃ yathā purā |
niveśyātmani sūtre ca vāgīśaṃ pūjayettataḥ
||21||निवृत्त्या शुद्धमुद्धृत्य शिष्यात्मानं यथा पुरा ।
निवेश्यात्मनि सूत्रे च वागीशं पूजयेत्ततः
hutvāhutitrayaṃ tasmai praṇamya ca visṛjya tām |
kuryānnivṛttaḥ saṃdhānaṃ pratiṣṭhāṃ kalayā saha
||22||हुत्वाहुतित्रयं तस्मै प्रणम्य च विसृज्य ताम् ।
कुर्यान्निवृत्तः संधानं प्रतिष्ठां कलया सह
saṃdhāne yugapatpūjāṃ kṛtvā hutvāhutitrayam |
śiṣyātmanaḥ pratiṣṭhāyāṃ praveśaṃ tvatha bhāvayet
||23||संधाने युगपत्पूजां कृत्वा हुत्वाहुतित्रयम् ।
शिष्यात्मनः प्रतिष्ठायां प्रवेशं त्वथ भावयेत्
tataḥ pratiṣṭhāmāvāhya kṛtvāśeṣaṃ puroditam |
tadvyāptiṃ vyāpikāṃ tasya vāgīśānīṃ ca bhāvayet
||24||ततः प्रतिष्ठामावाह्य कृत्वाशेषं पुरोदितम् ।
तद्व्याप्तिं व्यापिकां तस्य वागीशानीं च भावयेत्
pūrṇedumaṃḍalaprakhyāṃ kṛtvā śeṣaṃ ca pūrvavat |
viṣṇave saṃviśedājñāṃ śivasya paramātmanaḥ
||25||पूर्णेदुमंडलप्रख्यां कृत्वा शेषं च पूर्ववत् ।
विष्णवे संविशेदाज्ञां शिवस्य परमात्मनः
viṣṇorvisarjanādyaṃ ca kṛtvā śeṣaṃ ca vidyayā |
pratiṣṭhāmanusaṃdhāya tasyāṃ cāpi yathā purā
||26||विष्णोर्विसर्जनाद्यं च कृत्वा शेषं च विद्यया ।
प्रतिष्ठामनुसंधाय तस्यां चापि यथा पुरा
kṛtvānucintya tadvyāptiṃ vāgīśāṃ ca yathākramam |
dīptāgnau pūrṇahomāntaṃ kṛtvā śeṣaṃ ca pūrvavat
||27||कृत्वानुचिन्त्य तद्व्याप्तिं वागीशां च यथाक्रमम् ।
दीप्ताग्नौ पूर्णहोमान्तं कृत्वा शेषं च पूर्ववत्
nīlarudramupasthāpya tasmai pūjādikaṃ tathā |
kṛtvā karma śivājñāṃ ca dadyātpūrvoktavartmanā
||28||नीलरुद्रमुपस्थाप्य तस्मै पूजादिकं तथा ।
कृत्वा कर्म शिवाज्ञां च दद्यात्पूर्वोक्तवर्त्मना
tapastamapi codvāsya kṛtvā tasyātha śāṃtaye |
vidyākalāṃ samādhāya tadvyāptiṃ cāvalokayet
||29||तपस्तमपि चोद्वास्य कृत्वा तस्याथ शांतये ।
विद्याकलां समाधाय तद्व्याप्तिं चावलोकयेत्
svātmano vyāpikāṃ tadvadvāgīśīṃ ca yathā purā |
bālārkasadṛśākārāṃ bhāsayaṃtīṃ diśo daśa
||30||स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च यथा पुरा ।
बालार्कसदृशाकारां भासयंतीं दिशो दश
tataḥ śeṣaṃ yathāpūrvaṃ kṛtvā devaṃ maheśvaram |
āvāhyārādhya hutvāsmai śivājñāṃ manasā diśet
||31||ततः शेषं यथापूर्वं कृत्वा देवं महेश्वरम् ।
आवाह्याराध्य हुत्वास्मै शिवाज्ञां मनसा दिशेत्
maheśvaraṃ tathotsṛjya kṛtvānyāṃ ca kalāmimām |
śāṃtyatītāṃ kalāṃ nītvā tadvyāptimavalokayet
||32||महेश्वरं तथोत्सृज्य कृत्वान्यां च कलामिमाम् ।
शांत्यतीतां कलां नीत्वा तद्व्याप्तिमवलोकयेत्
svātmano vyāpikāṃ tadvadvāgīśāṃ ca viciṃtayet |
nabhomaṃḍalasaṃkāśāṃ pūrṇāṃtaṃ cāpi pūrvavat
||33||स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशां च विचिंतयेत् ।
नभोमंडलसंकाशां पूर्णांतं चापि पूर्ववत्
kṛtvā śeṣavidhānena samabhyarcya sadāśivam |
tasmai samādiśedājñāṃ śaṃbhoramitakarmaṇaḥ
||34||कृत्वा शेषविधानेन समभ्यर्च्य सदाशिवम् ।
तस्मै समादिशेदाज्ञां शंभोरमितकर्मणः
tatrāpi ca yathāpūrvaṃ śivaṃ śirasi pūrvavat |
samabhyarcya ca vāgīśaṃ praṇamya ca visarjayet
||35||तत्रापि च यथापूर्वं शिवं शिरसि पूर्ववत् ।
समभ्यर्च्य च वागीशं प्रणम्य च विसर्जयेत्
tataśśivena samprokṣya śiṣyaṃ śirasi pūrvavat |
vilayaṃ śāṃtyatītāyāḥ śaktitattve 'tha ciṃtayet
||36||ततश्शिवेन सम्प्रोक्ष्य शिष्यं शिरसि पूर्ववत् ।
विलयं शांत्यतीतायाः शक्तितत्त्वे ऽथ चिंतयेत्
ṣaḍadhvanaḥ pare pāre sarvādhvavyāpinī parām |
koṭisūryapratīkāśaṃ śaivīṃ śaktiñca cintayet
||37||षडध्वनः परे पारे सर्वाध्वव्यापिनी पराम् ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशं शैवीं शक्तिञ्च चिन्तयेत्
tadagre śiṣyamānīya śuddhasphaṭikanirmalam |
prakṣālya kartarīṃ paścācchivaśāstroktamārgataḥ
||38||तदग्रे शिष्यमानीय शुद्धस्फटिकनिर्मलम् ।
प्रक्षाल्य कर्तरीं पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः
kuryāttasya śikhācchedaṃ saha sūtreṇa deśikaḥ |
tatastāṃ gomaye nyasya śivāgnau juhuyācchikhām
||39||कुर्यात्तस्य शिखाच्छेदं सह सूत्रेण देशिकः ।
ततस्तां गोमये न्यस्य शिवाग्नौ जुहुयाच्छिखाम्
vauṣaḍaṃtena mūlena punaḥ prakṣālya kartarīm |
haste śiṣyasya caitanyaṃ taddehe vinivartayet
||40||वौषडंतेन मूलेन पुनः प्रक्षाल्य कर्तरीम् ।
हस्ते शिष्यस्य चैतन्यं तद्देहे विनिवर्तयेत्
tataḥ snātaṃ samācāṃtaṃ kṛtasvastyayanaṃ śiśum |
praveśya maṃḍalābhyāsaṃ praṇipatya ca daṃḍavat
||41||ततः स्नातं समाचांतं कृतस्वस्त्ययनं शिशुम् ।
प्रवेश्य मंडलाभ्यासं प्रणिपत्य च दंडवत्
pūjāṃ kṛtvā yathānyāyaṃ kriyāvaikalyaśuddhaye |
vācakenaiva maṃtreṇa juhuyādāhutitrayam
||42||पूजां कृत्वा यथान्यायं क्रियावैकल्यशुद्धये ।
वाचकेनैव मंत्रेण जुहुयादाहुतित्रयम्
upāṃśūccārayogena juhuyādāhutitrayam |
punassaṃpūjya deveśaṃ mantravaikalyaśuddhaye
||43||उपांशूच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् ।
पुनस्संपूज्य देवेशं मन्त्रवैकल्यशुद्धये
mānasoccārayogena juhuyādāhutitrayam |
tatra śaṃbhuṃ samārādhya maṃḍalasthaṃ sahāṃbayā |
hutvāhutitrayaṃ paścātprārthayetprāṃjalirguruḥ
||44||मानसोच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् ।
तत्र शंभुं समाराध्य मंडलस्थं सहांबया ।
हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्प्रार्थयेत्प्रांजलिर्गुरुः
bhagavaṃstvatprasādena śuddhirasya ṣaḍadhvanaḥ |
kṛtā tasmātparaṃ dhāma gamayainaṃ tavāvyayam
||45||भगवंस्त्वत्प्रसादेन शुद्धिरस्य षडध्वनः ।
कृता तस्मात्परं धाम गमयैनं तवाव्ययम्
iti vijñāpya devāya nāḍīsaṃdhānapūrvakam |
pūrṇāṃtaṃ pūrvavatkṛtvā tato bhūtāni śodhayet
||46||इति विज्ञाप्य देवाय नाडीसंधानपूर्वकम् ।
पूर्णांतं पूर्ववत्कृत्वा ततो भूतानि शोधयेत्
sthirāsthire tataḥ śuddhyai śītoṣṇe ca tataḥ pade |
dhyāyedvyāptyaikatākāre bhūtaśodhanakarmaṇi
||47||स्थिरास्थिरे ततः शुद्ध्यै शीतोष्णे च ततः पदे ।
ध्यायेद्व्याप्त्यैकताकारे भूतशोधनकर्मणि
bhūtānāṃ graṃthivicchedaṃ kṛtvā tyaktvā sahādhipaiḥ |
bhūtāni sthitayogena yo japetparame śive
||48||भूतानां ग्रंथिविच्छेदं कृत्वा त्यक्त्वा सहाधिपैः ।
भूतानि स्थितयोगेन यो जपेत्परमे शिवे
viśodhyāsya tanuṃ dagdhvā plāvayitvā sudhākaṇaiḥ |
sthāpyātmānaṃ tataḥ kuryādviśuddhādhvamayaṃ vapuḥ
||49||विशोध्यास्य तनुं दग्ध्वा प्लावयित्वा सुधाकणैः ।
स्थाप्यात्मानं ततः कुर्याद्विशुद्धाध्वमयं वपुः
tatrādau śāntyatītāṃ tu vyāpikāṃ svādhvanaḥ kalām |
śuddhāmeva śiśormūrdhni nyasecchāntimukhe tathā
||50||तत्रादौ शान्त्यतीतां तु व्यापिकां स्वाध्वनः कलाम् ।
शुद्धामेव शिशोर्मूर्ध्नि न्यसेच्छान्तिमुखे तथा
vidyāṃ galādinābhyaṃtaṃ pratiṣṭhāṃ tadadhaḥ kramāt |
jānvaṃtaṃ tadadho nyasyennivṛttiṃ cānuciṃtayet
||51||विद्यां गलादिनाभ्यंतं प्रतिष्ठां तदधः क्रमात् ।
जान्वंतं तदधो न्यस्येन्निवृत्तिं चानुचिंतयेत्
svabījaissūtramaṃtraṃ ca nyasyāṃ gaistaṃ śivātmakam |
buddhvā taṃ hṛdayāṃbhoje devamāvāhya pūjayet
||52||स्वबीजैस्सूत्रमंत्रं च न्यस्यां गैस्तं शिवात्मकम् ।
बुद्ध्वा तं हृदयांभोजे देवमावाह्य पूजयेत्
āśāsya nityasāṃnidhyaṃ śivasvātmyaṃ śiśau guruḥ |
śivatejomayasyāsya śiśorāpādayedguṇān
||53||आशास्य नित्यसांनिध्यं शिवस्वात्म्यं शिशौ गुरुः ।
शिवतेजोमयस्यास्य शिशोरापादयेद्गुणान्
aṇimādīnprasīdeti pradadyādāhutitrayam |
tathaiva tu guṇāneva punarasyopapādayet
||54||अणिमादीन्प्रसीदेति प्रदद्यादाहुतित्रयम् ।
तथैव तु गुणानेव पुनरस्योपपादयेत्
sarvajñātāṃ tathā tṛptiṃ bodhaṃ cādyantavarjitam |
aluptaśaktiṃ svātantryamanaṃtāṃ śaktimeva ca
||55||सर्वज्ञातां तथा तृप्तिं बोधं चाद्यन्तवर्जितम् ।
अलुप्तशक्तिं स्वातन्त्र्यमनंतां शक्तिमेव च
tato devamanujñāpya sadyādikalaśaistu tam |
abhiṣiṃceta deveśaṃ dhyāyanhṛdi yathākramam
||56||ततो देवमनुज्ञाप्य सद्यादिकलशैस्तु तम् ।
अभिषिंचेत देवेशं ध्यायन्हृदि यथाक्रमम्
athopaveśya taṃ śiṣyaṃ śivamabhyarcya pūrvavat |
labdhānujñaḥ śivācchaivīṃ vidyāmasmai samādiśet
||57||अथोपवेश्य तं शिष्यं शिवमभ्यर्च्य पूर्ववत् ।
लब्धानुज्ञः शिवाच्छैवीं विद्यामस्मै समादिशेत्
oṃkārapūrvikāṃ tatra saṃpuṭāntu namo 'ṃtagām |
śivaśaktiyutāñcaiva śaktividyāṃ ca tādṛśīm
||58||ओंकारपूर्विकां तत्र संपुटान्तु नमो ऽंतगाम् ।
शिवशक्तियुताञ्चैव शक्तिविद्यां च तादृशीम्
ṛṣiṃ chandaśca devaṃ ca śivatāṃ śivayostathā |
pūjāṃ sāvaraṇāṃ śambhorāsanāni ca sandiśet
||59||ऋषिं छन्दश्च देवं च शिवतां शिवयोस्तथा ।
पूजां सावरणां शम्भोरासनानि च सन्दिशेत्
punaḥ saṃpūjya deveśaṃ yanmayā samanuṣṭhitam |
sukṛtaṃ kuru tatsarvamiti vijñāpayecchivam
||60||पुनः संपूज्य देवेशं यन्मया समनुष्ठितम् ।
सुकृतं कुरु तत्सर्वमिति विज्ञापयेच्छिवम्
sahaśiṣyo gururdevaṃ daṇḍavatkṣitimaṃḍale |
praṇamyodvāsayettasmānmaṃḍalātpāvakādapi
||61||सहशिष्यो गुरुर्देवं दण्डवत्क्षितिमंडले ।
प्रणम्योद्वासयेत्तस्मान्मंडलात्पावकादपि
tataḥ sadasikāḥ sarve pūjyāḥ pūjārhakāḥ kramāt
||62||ततः सदसिकाः सर्वे पूज्याः पूजार्हकाः क्रमात्
sevyā vittānusāreṇa sadasyāśca sahartvijaḥ |
vittaśāṭhyaṃ na kurvīta yadīcchecchivamātmanaḥ
||63||सेव्या वित्तानुसारेण सदस्याश्च सहर्त्विजः ।
वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe ṣaḍadhvaśuddhyādikathanaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ