brāhmaṇīmaraṇavarṇanam
sūta uvāca
kālaṃjare girau divye nīlakaṇṭho maheśvaraḥ |
liṃgarūpassadā caiva bhaktānandapradaḥ sadā
||1||कालंजरे गिरौ दिव्ये नीलकण्ठो महेश्वरः ।
लिंगरूपस्सदा चैव भक्तानन्दप्रदः सदा
mahimā tasya divyosti śrutismṛtiprakītitaḥ |
tīrthaṃ tadākhyayā tatra snānātpātakanāśakṛt
||2||महिमा तस्य दिव्योस्ति श्रुतिस्मृतिप्रकीतितः ।
तीर्थं तदाख्यया तत्र स्नानात्पातकनाशकृत्
revātīre yāni santi śivaliṃgāni suvratāḥ |
sarvasaukhyakarāṇīha teṣāṃ saṃkhyā na vidyate
||3||रेवातीरे यानि सन्ति शिवलिंगानि सुव्रताः ।
सर्वसौख्यकराणीह तेषां संख्या न विद्यते
sā ca rudrasvarūpā hi darśanātpāpahārikā |
tasyāṃ sthitāśca ye kecitpāṣāṇāḥ śivarūpiṇaḥ
||4||सा च रुद्रस्वरूपा हि दर्शनात्पापहारिका ।
तस्यां स्थिताश्च ये केचित्पाषाणाः शिवरूपिणः
tathāpi ca pravakṣyāmi yathānyāni munīśvarāḥ |
pradhānaśivaliṃgāni bhuktimuktipradāni ca
||5||तथापि च प्रवक्ष्यामि यथान्यानि मुनीश्वराः ।
प्रधानशिवलिंगानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च
ārteśvarasunāmā hi vartate pāpahārakaḥ |
parameśvara iti khyātaḥ siṃheśvara iti smṛtaḥ
||6||आर्तेश्वरसुनामा हि वर्तते पापहारकः ।
परमेश्वर इति ख्यातः सिंहेश्वर इति स्मृतः
śarmeśaśca tathā cātra kumāreśvara eva ca |
puṇḍarīkeśvaraḥ khyāto maṇḍapeśvara eva ca
||7||शर्मेशश्च तथा चात्र कुमारेश्वर एव च ।
पुण्डरीकेश्वरः ख्यातो मण्डपेश्वर एव च
tīkṣṇeśanāmā tatrāsīddarśanātpāpahārakaḥ |
dhuṃdhureśvaranāmāsītpāpahā narmadātaṭe
||8||तीक्ष्णेशनामा तत्रासीद्दर्शनात्पापहारकः ।
धुंधुरेश्वरनामासीत्पापहा नर्मदातटे
śūleśvara iti khyātastathā kuṃbheśvaraḥ smṛtaḥ |
kubereśvaranāmāpi tathā someśvaraḥ smṛtaḥ
||9||शूलेश्वर इति ख्यातस्तथा कुंभेश्वरः स्मृतः ।
कुबेरेश्वरनामापि तथा सोमेश्वरः स्मृतः
nīlakaṇṭho maṃgaleśo maṃgalāyatano mahān |
mahākapīśvaro devaḥ sthāpito hi hanūmatā
||10||नीलकण्ठो मंगलेशो मंगलायतनो महान् ।
महाकपीश्वरो देवः स्थापितो हि हनूमता
tataśca naṃdiko devo hatyākoṭinivārakaḥ |
sarvakāmārthadaścaiva mokṣado hi prakīrtita.
||11||ततश्च नंदिको देवो हत्याकोटिनिवारकः ।
सर्वकामार्थदश्चैव मोक्षदो हि प्रकीर्तित.
nandīkeśaṃ ca yaścaiva pūjayetparayā mudā |
nityaṃ tasyākhilā siddhirbhaviṣyati na saṃśayaḥ
||12||नन्दीकेशं च यश्चैव पूजयेत्परया मुदा ।
नित्यं तस्याखिला सिद्धिर्भविष्यति न संशयः
tatra tīre ca yaḥ snāti revāyāṃ munisattamāḥ |
tasya kāmāśca sidhyanti sarvaṃ pāpaṃ vinaśyati
||13||तत्र तीरे च यः स्नाति रेवायां मुनिसत्तमाः ।
तस्य कामाश्च सिध्यन्ति सर्वं पापं विनश्यति
ṛṣaya ūcuḥ
evaṃ tasya ca māhātmyaṃ kathaṃ tatra mahāmate |
nandikeśasya kṛpayā kathyatāṃ ca tvayādhunā
||14||एवं तस्य च माहात्म्यं कथं तत्र महामते ।
नन्दिकेशस्य कृपया कथ्यतां च त्वयाधुना
sūta uvāca
samyakpṛṣṭaṃ bhavadbhiśca kathayāmi yathāśrutam |
śaunakādyāśca munayaḥ sarve hi śṛṇutādarāt
||15||सम्यक्पृष्टं भवद्भिश्च कथयामि यथाश्रुतम् ।
शौनकाद्याश्च मुनयः सर्वे हि शृणुतादरात्
purā yudhiṣṭhireṇaiva pṛṣṭaśca ṛṣisattamaḥ |
yathovāca tathā vacmi bhavatsnehānusārataḥ
||16||पुरा युधिष्ठिरेणैव पृष्टश्च ऋषिसत्तमः ।
यथोवाच तथा वच्मि भवत्स्नेहानुसारतः
revāyāḥ paścime tīre karṇikī nāma vai purī |
virājate suśobhāḍhyā caturvarṇasamākulā
||17||रेवायाः पश्चिमे तीरे कर्णिकी नाम वै पुरी ।
विराजते सुशोभाढ्या चतुर्वर्णसमाकुला
tatra dvijavaraḥ kaściduttasya? kulasambhavaḥ |
kāśyāṃ gataśca putrābhyāmarpayitvā svapatnikām
||18||तत्र द्विजवरः कश्चिदुत्तस्य? कुलसम्भवः ।
काश्यां गतश्च पुत्राभ्यामर्पयित्वा स्वपत्निकाम्
tatraiva sa mṛto vipraḥ putrābhyāṃ ca śrutantadā |
tadīyaṃ caiva tatkṛtyaṃ cakrāte putrakāvubhau
||19||तत्रैव स मृतो विप्रः पुत्राभ्यां च श्रुतन्तदा ।
तदीयं चैव तत्कृत्यं चक्राते पुत्रकावुभौ
patnī ca pālayāmāsa putrau putrahitaiṣiṇī |
putrau ca varjayitvā ca vibhaktaṃ vai dhanaṃ tayā
||20||पत्नी च पालयामास पुत्रौ पुत्रहितैषिणी ।
पुत्रौ च वर्जयित्वा च विभक्तं वै धनं तया
svīyaṃ ca rakṣitaṃ kiṃciddhanaṃ maraṇahetave |
tataśca dvijapatnī hi kiyatkālaṃ mṛtā ca sā
||21||स्वीयं च रक्षितं किंचिद्धनं मरणहेतवे ।
ततश्च द्विजपत्नी हि कियत्कालं मृता च सा
kadācitkriyamāṇā sā vividhaṃ puṇyamācarat |
na mṛtā daivayogena dvijapatnī ca sā dvijāḥ
||22||कदाचित्क्रियमाणा सा विविधं पुण्यमाचरत् ।
न मृता दैवयोगेन द्विजपत्नी च सा द्विजाः
yadā prāṇānna mumuce mātā daivāttayośca sā |
taddṛṣṭvā jananīkaṣṭaṃ putrakāvūcatustadā
||23||यदा प्राणान्न मुमुचे माता दैवात्तयोश्च सा ।
तद्दृष्ट्वा जननीकष्टं पुत्रकावूचतुस्तदा
putrāvūcatuḥ
kiṃ nyūnaṃ vidyate mātaḥ kaṣṭaṃ yadvidyate mahat |
vriyatāṃ tadṛtaṃ prītyā tadāvāṃ karavāvahe
||24||किं न्यूनं विद्यते मातः कष्टं यद्विद्यते महत् ।
व्रियतां तदृतं प्रीत्या तदावां करवावहे
sūta uvāca
tacchrutvoktaṃ tayā tatra nyūnaṃ tu vidyate bahu |
tadeva kriyate cedvai sukhena maraṇaṃ bhavet
||25||तच्छ्रुत्वोक्तं तया तत्र न्यूनं तु विद्यते बहु ।
तदेव क्रियते चेद्वै सुखेन मरणं भवेत्
jyeṣṭhaputraśca yastasyāstenoktaṃ kathyatāntvayā |
kariṣyāmi tadetaddhi tayā ca kathitantadā
||26||ज्येष्ठपुत्रश्च यस्तस्यास्तेनोक्तं कथ्यतान्त्वया ।
करिष्यामि तदेतद्धि तया च कथितन्तदा
dvijapatnyuvāca
śṛṇu putra vacaḥ prītyā purāsīnme manaḥ spṛhā |
kāśyāṃ gaṃtuṃ tathā nāsīdidānīṃ mriyate punaḥ
||27||शृणु पुत्र वचः प्रीत्या पुरासीन्मे मनः स्पृहा ।
काश्यां गंतुं तथा नासीदिदानीं म्रियते पुनः
mamāsthīni tvayā putra kṣepaṇīyānyatandritam |
gaṃgājale śubhaṃ tedya bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||28||ममास्थीनि त्वया पुत्र क्षेपणीयान्यतन्द्रितम् ।
गंगाजले शुभं तेद्य भविष्यति न संशयः
sūta uvāca
ityukte ca tayā mātrā sa jyeṣṭhatanayobravīt |
mātaraṃ mātṛbhaktistu suvratāṃ maraṇonmukhīm
||29||इत्युक्ते च तया मात्रा स ज्येष्ठतनयोब्रवीत् ।
मातरं मातृभक्तिस्तु सुव्रतां मरणोन्मुखीम्
putra uvāca
mātastvayā sukhenaiva prāṇāstyājyā na saṃśayaḥ |
tava kāryaṃ purā kṛtvā paścātkāryaṃ madīyakam
||30||मातस्त्वया सुखेनैव प्राणास्त्याज्या न संशयः ।
तव कार्यं पुरा कृत्वा पश्चात्कार्यं मदीयकम्
iti haste jalaṃ dattvā yāvatputro gṛhaṃ gataḥ |
tāvatsā ca mṛtā tatra harasmaraṇatatparā
||31||इति हस्ते जलं दत्त्वा यावत्पुत्रो गृहं गतः ।
तावत्सा च मृता तत्र हरस्मरणतत्परा
tasyāścaiva tu yatkṛtyaṃ tatsarvaṃ saṃvidhāya saḥ |
māsikaṃ karma kṛtvā tu gamanāya pracakrame
||32||तस्याश्चैव तु यत्कृत्यं तत्सर्वं संविधाय सः ।
मासिकं कर्म कृत्वा तु गमनाय प्रचक्रमे
dvayoḥ śreṣṭhatamo yo vai suvādo nāma viśrutaḥ |
tadasthīni samādāya nissṛtastīrthakāmyayā
||33||द्वयोः श्रेष्ठतमो यो वै सुवादो नाम विश्रुतः ।
तदस्थीनि समादाय निस्सृतस्तीर्थकाम्यया
saṃgṛhya sevakaṃ kaṃcittenaiva sahitastadā |
āśvāsya bhāryyāputrām̐śca mātuḥ priyacikīrṣayā
||34||संगृह्य सेवकं कंचित्तेनैव सहितस्तदा ।
आश्वास्य भार्य्यापुत्राँश्च मातुः प्रियचिकीर्षया
śrāddhadānādikaṃ bhojyaṃ kṛtvā vidhimanuttamam |
maṃgalasmaraṇaṃ kṛtvā nirjagāma gṛhāddvijaḥ
||35||श्राद्धदानादिकं भोज्यं कृत्वा विधिमनुत्तमम् ।
मंगलस्मरणं कृत्वा निर्जगाम गृहाद्द्विजः
taddine yojanaṃ gatvā viṃśati grāmake śubhe |
uvāsāstaṃ gate bhānau gṛhe viprasya kasyacit
||36||तद्दिने योजनं गत्वा विंशति ग्रामके शुभे ।
उवासास्तं गते भानौ गृहे विप्रस्य कस्यचित्
cakre sandhyādisatkarma sa dvijo vidhipūrvakam |
stavādi kṛtavāṃstatra śaṃbhoradbhutakarmaṇaḥ
||37||चक्रे सन्ध्यादिसत्कर्म स द्विजो विधिपूर्वकम् ।
स्तवादि कृतवांस्तत्र शंभोरद्भुतकर्मणः
sevakena tadā yukto brāhmaṇaḥ saṃsthitastadā |
yāminī ca gatā tatra muhūrtadvayasaṃmitā
||38||सेवकेन तदा युक्तो ब्राह्मणः संस्थितस्तदा ।
यामिनी च गता तत्र मुहूर्तद्वयसंमिता
etasminnaṃtare tatraikamāścaryyamabhūttadā |
śṛṇutādaratastacca munayo vo vadāmyaham
||39||एतस्मिन्नंतरे तत्रैकमाश्चर्य्यमभूत्तदा ।
शृणुतादरतस्तच्च मुनयो वो वदाम्यहम्
iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ nandikeśvaramāhātmye brāhmaṇīmaraṇavarṇanaṃ nāma paṃcamo'dhyāyaḥ || 5 ||