saguṇanirguṇabhedavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
śivaḥ ko vā hariḥ ko vā rudraḥ ko vā vidhiśca kaḥ |
eteṣu nirguṇaḥ ko vā hyetaṃ naśchindhi saṃśayam
||1||शिवः को वा हरिः को वा रुद्रः को वा विधिश्च कः ।
एतेषु निर्गुणः को वा ह्येतं नश्छिन्धि संशयम्
sūta uvāca
yaccādau hi samutpannaṃ nirguṇātparamātmanaḥ |
tadeva śivasaṃjñaṃ hi vedavedāṃtino viduḥ
||2||यच्चादौ हि समुत्पन्नं निर्गुणात्परमात्मनः ।
तदेव शिवसंज्ञं हि वेदवेदांतिनो विदुः
tasmātprakṛtirutpannā puruṣeṇa samanvitā |
tābhyāntapaḥ kṛtaṃ tatra mūlasthe ca jale sudhīḥ
||3||तस्मात्प्रकृतिरुत्पन्ना पुरुषेण समन्विता ।
ताभ्यान्तपः कृतं तत्र मूलस्थे च जले सुधीः
pañcakośīti vikhyātā kāśī sarvātivallabhā |
vyāptaṃ ca sakalaṃ hyetattajjalaṃ viśvato gatam
||4||पञ्चकोशीति विख्याता काशी सर्वातिवल्लभा ।
व्याप्तं च सकलं ह्येतत्तज्जलं विश्वतो गतम्
saṃbhāvya māyayā yuktastatra supto harissa vai |
nārāyaṇeti vikhyātaḥ prakṛtirnārāyaṇī matā
||5||संभाव्य मायया युक्तस्तत्र सुप्तो हरिस्स वै ।
नारायणेति विख्यातः प्रकृतिर्नारायणी मता
tannābhikamale yo vai jātassa ca pitāmahaḥ |
tenaiva tapasā dṛṣṭassa vai viṣṇurudāhṛtaḥ |
ubhayorvādaśamane yadrūpaṃ sa darśitaṃ budhāḥ |
mahādeveti vikhyātaṃ nirguṇena śivena hi
||7||तन्नाभिकमले यो वै जातस्स च पितामहः ।
तेनैव तपसा दृष्टस्स वै विष्णुरुदाहृतः ।
उभयोर्वादशमने यद्रूपं स दर्शितं बुधाः ।
महादेवेति विख्यातं निर्गुणेन शिवेन हि
tena proktamahaṃ śambhurbhaviṣyāmi kabhālataḥ |
rudro nāma sa vikhyāto lokānugrahakārakaḥ
||8||तेन प्रोक्तमहं शम्भुर्भविष्यामि कभालतः ।
रुद्रो नाम स विख्यातो लोकानुग्रहकारकः
dhyānārthaṃ caiva sarveṣāmarūpo rūpavānabhūt |
sa eva ca śivassākṣādbhaktavātsalyakārakaḥ
||9||ध्यानार्थं चैव सर्वेषामरूपो रूपवानभूत् ।
स एव च शिवस्साक्षाद्भक्तवात्सल्यकारकः
śive triguṇasambhinne rudre tu guṇadhāmani |
vastuto na hi bhedo'sti svarṇe tadbhūṣaṇe yathā
||10||शिवे त्रिगुणसम्भिन्ने रुद्रे तु गुणधामनि ।
वस्तुतो न हि भेदोऽस्ति स्वर्णे तद्भूषणे यथा
samānarūpakarmāṇau samabhaktagatipradau |
samānākhilasaṃsevyau nānālīlāvihāriṇau
||11||समानरूपकर्माणौ समभक्तगतिप्रदौ ।
समानाखिलसंसेव्यौ नानालीलाविहारिणौ
sarvathā śivarūpo hi rudro raudraparākramaḥ |
utpanno bhaktakāryārthaṃ haribrahmasahāyakṛt
||12||सर्वथा शिवरूपो हि रुद्रो रौद्रपराक्रमः ।
उत्पन्नो भक्तकार्यार्थं हरिब्रह्मसहायकृत्
anye ca ye samutpannā yathānukramato layam |
yāṃti naiva tathā rudraḥ śive rudro vilīyate
||13||अन्ये च ये समुत्पन्ना यथानुक्रमतो लयम् ।
यांति नैव तथा रुद्रः शिवे रुद्रो विलीयते
te vai rudraṃ militvā tu prayānti prakṛtā ime |
imānrudro militvā tu na yāti śrutiśāsanam
||14||ते वै रुद्रं मिलित्वा तु प्रयान्ति प्रकृता इमे ।
इमान्रुद्रो मिलित्वा तु न याति श्रुतिशासनम्
sarve rudraṃ bhajantyeva rudraḥ kañcidbhajenna hi |
svātmanā bhaktavātsalyādbhajatyeva kadācana
||15||सर्वे रुद्रं भजन्त्येव रुद्रः कञ्चिद्भजेन्न हि ।
स्वात्मना भक्तवात्सल्याद्भजत्येव कदाचन
anyaṃ bhajanti ye nityaṃ tasmiṃste līnatāṃ gatāḥ |
tenaiva rudraṃ te prāptāḥ kālena mahatā budhāḥ
||16||अन्यं भजन्ति ये नित्यं तस्मिंस्ते लीनतां गताः ।
तेनैव रुद्रं ते प्राप्ताः कालेन महता बुधाः
rudrabhaktāstu ye kecittatkṣaṇaṃ śivatāṃ gatāḥ |
anyāpekṣā na vai teṣāṃ śrutireṣā sanātanī
||17||रुद्रभक्तास्तु ये केचित्तत्क्षणं शिवतां गताः ।
अन्यापेक्षा न वै तेषां श्रुतिरेषा सनातनी
ajñānaṃ vividhaṃ hyetadvijñānaṃ vividhaṃ na hi |
tatprakāramahaṃ vakṣye śṛṇutādarato dvijāḥ
||18||अज्ञानं विविधं ह्येतद्विज्ञानं विविधं न हि ।
तत्प्रकारमहं वक्ष्ये शृणुतादरतो द्विजाः
brahmādi tṛṇaparyaṃtaṃ yatkiṃciddṛśyate tviha |
tatsarvaṃ śiva evāsti mithyā nānātvakalpanā
||19||ब्रह्मादि तृणपर्यंतं यत्किंचिद्दृश्यते त्विह ।
तत्सर्वं शिव एवास्ति मिथ्या नानात्वकल्पना
sṛṣṭeḥ pūrvaṃ śivaḥ proktaḥ sṛṣṭermadhye śivastathā |
sṛṣṭerante śivaḥ proktassarvaśūnye tadā śivaḥ
||20||सृष्टेः पूर्वं शिवः प्रोक्तः सृष्टेर्मध्ये शिवस्तथा ।
सृष्टेरन्ते शिवः प्रोक्तस्सर्वशून्ये तदा शिवः
tasmāccaturguṇaḥ proktaḥ śiva eva munīśvarāḥ |
sa eva saguṇo jñeyaḥ śaktimattvāddvidhāpi saḥ
||21||तस्माच्चतुर्गुणः प्रोक्तः शिव एव मुनीश्वराः ।
स एव सगुणो ज्ञेयः शक्तिमत्त्वाद्द्विधापि सः
yenaiva viṣṇave dattāssarve vedāssanātanāḥ |
varṇā mātrā hyanaikāśca dhyānaṃ svasya ca pūjanam
||22||येनैव विष्णवे दत्तास्सर्वे वेदास्सनातनाः ।
वर्णा मात्रा ह्यनैकाश्च ध्यानं स्वस्य च पूजनम्
īśānaḥ sarvavidyānāṃ śrutireṣā sanātanī |
vedakartā vedapatistasmācchaṃbhurudāhṛtaḥ
||23||ईशानः सर्वविद्यानां श्रुतिरेषा सनातनी ।
वेदकर्ता वेदपतिस्तस्माच्छंभुरुदाहृतः
sa eva śaṃkaraḥ sākṣātsarvānugrahakārakaḥ |
kartā bhartā ca hartā ca sākṣī nirguṇa eva saḥ
||24||स एव शंकरः साक्षात्सर्वानुग्रहकारकः ।
कर्ता भर्ता च हर्ता च साक्षी निर्गुण एव सः
anyeṣāṃ kālamānaṃ ca kālasya kalanā na hi |
mahākālassvayaṃ sākṣānmahākālīsamāśritaḥ
||25||अन्येषां कालमानं च कालस्य कलना न हि ।
महाकालस्स्वयं साक्षान्महाकालीसमाश्रितः
tathā ca brāhmaṇā rudraṃ tathā kālīṃ pracakṣate |
sarvaṃ tābhyāntataḥ prāptamicchayā satyalīlayā
||26||तथा च ब्राह्मणा रुद्रं तथा कालीं प्रचक्षते ।
सर्वं ताभ्यान्ततः प्राप्तमिच्छया सत्यलीलया
na tasyotpādakaḥ kaścidbhartā hartā na tasya hi |
svayaṃ sarvasya hetuste kāryabhūtācyutādayaḥ
||27||न तस्योत्पादकः कश्चिद्भर्ता हर्ता न तस्य हि ।
स्वयं सर्वस्य हेतुस्ते कार्यभूताच्युतादयः
svayaṃ ca kāraṇaṃ kāryaṃ svasya naiva kadācana |
ekovyanekatāṃ yātopyanekopyekatāṃ vrajet
||28||स्वयं च कारणं कार्यं स्वस्य नैव कदाचन ।
एकोव्यनेकतां यातोप्यनेकोप्येकतां व्रजेत्
ekaṃ bījaṃ bahirbhūtvā punarbījaṃ ca jāyate |
bahutve ca svayaṃ sarvaṃ śivarūpī maheśvaraḥ
||29||एकं बीजं बहिर्भूत्वा पुनर्बीजं च जायते ।
बहुत्वे च स्वयं सर्वं शिवरूपी महेश्वरः
etatparaṃ śivajñānaṃ tattvatastadudāhṛtam |
jānāti jñānavāneva nānyaḥ kaścidṛṣīśvarāḥ
||30||एतत्परं शिवज्ञानं तत्त्वतस्तदुदाहृतम् ।
जानाति ज्ञानवानेव नान्यः कश्चिदृषीश्वराः
munaya ūcuḥ
jñānaṃ salakṣaṇaṃ brūhi yajjñātvā śivatāmvrajet |
kathaṃ śivaśca tatsarvaṃ sarvaṃ vā śiva eva ca
||31||ज्ञानं सलक्षणं ब्रूहि यज्ज्ञात्वा शिवताम्व्रजेत् ।
कथं शिवश्च तत्सर्वं सर्वं वा शिव एव च
vyāsa uvāca
etadākarṇya vacanaṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ |
smṛtvā śivapadāmbhojaṃ munīṃstānabravīdvacaḥ
||32||एतदाकर्ण्य वचनं सूतः पौराणिकोत्तमः ।
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं मुनींस्तानब्रवीद्वचः
iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ saguṇanirguṇabhedavarṇanaṃ nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 42 ||