संध्याचरित्रवर्णनः
सूत उवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः ।
स मुदोवाच संस्मृत्य शंकरं प्रीतमानसः
॥१॥नारद उवाच
ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते ।
अद्भुता कथिता लीला त्वया च शशिमौलिनः
॥२॥गृहीतदारे मदने हृष्टे हि स्वगृहे गते ।
दक्षे च स्वगृहं याते तथा हि त्वयि कर्तरि
॥३॥मानसेषु च पुत्रेषु गतेषु स्वस्वधामसु ।
संध्या कुत्र गता सा च ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूः
॥४॥किं चकार च केनैव पुरुषेण विवाहिता ।
एतत्सर्वं विशेषेण संध्यायाश्चरितं वद
॥५॥सूत उवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मपुत्रश्च धीमतः ।
संस्मृत्य शंकरं सक्त्या ब्रह्मा प्रोवाच तत्त्ववित्
॥६॥ब्रह्मोवाच
शृणु त्वं च मुने सर्वं संध्यायाश्चरितं शुभम् ।
यच्छ्रुत्वा सर्वकामिन्यस्साध्व्यस्स्युस्सर्वदा मुने
॥७॥सा च संध्या सुता मे हि मनोजाता पुराऽ भवत् ।
तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव जाता त्वरुंधती
॥८॥मेधातिथेस्सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य धीमती ।
ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनाच्चरितव्रता
॥९॥वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतम् ।
पतिव्रता च मुख्याऽभूद्वंद्या पूज्या त्वभीषणा
॥१०॥नारद उवाच
कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र संध्यया ।
कथं शरीरं सा त्यक्त्वाऽभवन्मेधातिथेः सुता ।
कथं वा विहितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम्।
वसिष्ठं तु महात्मानं संवव्रे शंसितव्रतम्
॥१२॥एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह ।
कौतूहलमरुंधत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः
॥१३॥ब्रह्मोवाच
अहं स्वतनयां संध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः ।
कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा
॥१४॥संध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् ।
ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम्
॥१५॥भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं च मां प्रति ।
आत्मनश्चलितत्वं वै ह्यमर्यादमृषीन्प्रति
॥१६॥कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः ।
दृष्ट्वा संध्या स्वयं तत्रोपयमायातिदुःखिता
॥१७॥ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने ।
अंतर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे
॥१८॥आमर्षवशमापन्ना सा संध्या मुनिसत्तम ।
मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराऽभवत्
॥१९॥ध्यायंती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी ।
इदं विममृशे संध्या तस्मिन्काले यथोचितम्
॥२०॥संध्योवाच
उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः ।
अकार्षित्सानुरागोयमभिलाषं पिता मम
॥२१॥पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम् ।
दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः
॥२२॥ममापि मथितं चित्तं मदनेन दुरात्मना ।
येन दृष्ट्वा मुनीन्सर्वांश्चलितं मन्मनो भृशम्
॥२३॥फलमेतस्य पापस्य मदनस्स्वयमाप्तवान् ।
यस्तं शशाप कुपितः शंभोरग्रे पितामहः
॥२४॥प्राप्नुयां फलमेतस्य पापस्य स्वघकारिणी ।
तच्छोधनफलमहमाशु नेच्छामि साधनम्
॥२५॥यन्मां पिता भ्रातरश्च सकाममपरोक्षतः ।
दृष्ट्वा चक्रुस्स्पृहां तस्मान्न मत्तः पापकृत्परा
॥२६॥ममापि कामभावोभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् ।
पत्या इव स्वकेताते सर्वेषु सहजेष्वषि
॥२७॥करिष्यारम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् ।
आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारत
॥२८॥किं त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले ।
उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः
॥२९॥एतदर्थमहं कृत्वा तपः परम दारुणम् ।
मर्यादां स्थापयिष्यामि पश्चात्त्यक्षामि जीवितम्
॥३०॥यस्मिञ्च्छरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषस्स्वयं कृतः ।
भातृभिस्तेन कायेन किंचिन्नास्ति प्रयोजनम्
॥३१॥मया येन शरीरेण तातेषु सहजेषु च ।
उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम्
॥३२॥इति संचित्य मनसा संध्या शैलवरं ततः ।
जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागापगा यतः
॥३३॥अथ तत्र गतां ज्ञात्वा संध्यां गिरिवरं प्रति ।
तपसे नियतात्मानं ब्रह्मावोचमहं सुतम्
॥३४॥वशिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् ।
समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्
॥३५॥ब्रह्मोवाच
वसिष्ठ पुत्र गच्छ त्वं संध्यां जातां मनस्विनीम् ।
तपसे धृतकामां च दीक्षस्वैनां यथा विधि
॥३६॥मंदाक्षमभवत्तस्याः पुरा दृष्ट्वैव कामुकान् ।
युष्मान्मां च तथात्मानं सकामां मुनिसत्तम
॥३७॥अभूतपूर्वं तत्कर्म पूर्व मृत्युं विमृश्य सा ।
युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान्संत्यक्तुमिच्छति
॥३८॥समर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति ।
तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे
॥३९॥न भावं तपसस्तात सानुजानाति कंचन ।
तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु
॥४०॥इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपांतरं मुने ।
परिगृह्यांतिके तस्यास्तपश्चर्यां निदर्शयन्
॥४१॥इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथात्र वाम् ।
नाप्नुयात्साऽथ किंचिद्वै ततो रूपांतरं कुरु
॥४२॥ब्रह्मोवाच
नारदेत्थं वसिष्ठो मे समाज्ञप्तो दयावता ।
यथाऽस्विति च मां प्रोच्य ययौ संध्यांतिकं मुनिः
॥४३॥तत्र देवसरः पूर्णं गुणैर्मानससंमितम् ।
ददर्श स वसिष्टोथ संध्यां तत्तीरगामपि
॥४४॥तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् ।
उद्यदिंदुसुनक्षत्र प्रदोषे गगनं यथा
॥४५॥मुनिर्दृष्ट्वाथ तां तत्र सुसंभावां स कौतुकी ।
वीक्षांचक्रे सरस्तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकम्
॥४६॥चन्द्रभागा नदी तस्मात्प्राकाराद्दक्षिणांबुधिम् ।
यांती सा चैव ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्
॥४७॥निर्भिद्य पश्चिमं सा तु चन्द्रभागस्य सा नदी ।
यथा हिमवतो गंगा तथा गच्छति सागरम्
॥४८॥तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् ।
संध्यां दृष्ट्वाथ पप्रच्छ वसिष्ठस्सादरं तदा
॥४९॥वशिष्ठ .उवाच
किमर्थमागता भद्रे निर्जनं त्वं महीधरम् ।
कस्य वा तनया किं वा भवत्यापि चिकीर्षितम्
॥५०॥एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद गुह्यं न चेद्भवेत् ।
वदनं पूर्णचन्द्राभं निश्चेष्टं वा कथं तव
॥५१॥ब्रह्मोवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वशिष्ठस्य महात्मनः ।
दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलंतमिव पावकम्
॥५२॥शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसंतं जटाधरम् ।
सादरं प्रणिपत्याथ संध्योवाच तपोधनम्
॥५३॥संध्योवाच
यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह ।
तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वा विभो
॥५४॥तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता ।
ब्रह्मणोहं सुता जाता नाम्ना संध्येति विश्रुता
॥५५॥यदि ते युज्यते सह्यं मां त्वं समुपदेशय ।
एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यैः किंचन विद्यते
॥५६॥अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता ।
चिंतया परिशुष्येहं वेपते हि मनो मम
॥५७॥ब्रह्मोवाच
आकर्ण्य तस्या वचनं वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः ।
स्वयं च सर्वकृत्यज्ञो नान्यत्किंचन पृष्टवान्
॥५८॥अथ तां नियतात्मानं तपसेति धृतोद्यमाम् ।
प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शंकरं भक्तवत्सलम्
॥५९॥वसिष्ठ उवाच
परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।
परमः परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम्
॥६०॥धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् ।
तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्
॥६१॥मंत्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने ।
तेन ते सकला वाप्तिर्भविष्यति न संशयः
॥६२॥ॐ नमश्शंकरायेति ॐमित्यंतेन सन्ततम् ।
मौनतपस्याप्रारंम्भं तन्मे निगदतः शृणु
॥६३॥स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम् ।
द्वयोः पूर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः
॥६४॥तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत् ।
एवं तपस्समाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्
॥६५॥एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा ।
सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यंसत्यं न संशयः
॥६६॥एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिंतय शंकरम् ।
स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति
॥६७॥ब्रह्मोवाच
उपविश्य वसिष्ठोथ संध्यायै तपसः क्रियाम् ।
तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवांतर्दधे मुनिः
॥६८॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे संध्याचरित्रवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
सन्ध्ययोपरि टिप्पणी