bhavotpattivṛttāṃtavarṇanam
brahmovāca
yadi sṛṣṭaṃ mayā sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram ||
tadā mūrtimimāṃ tyaktvā bhavaḥ sṛṣṭo mayā'dhunā
||1||यदि सृष्टं मया सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
तदा मूर्तिमिमां त्यक्त्वा भवः सृष्टो मयाऽधुना
pitāmahamahattvaṃ syāttathā śīghraṃ vidhīyatām ||
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā viṣṇunā sa pramoditaḥ
||2||पितामहमहत्त्वं स्यात्तथा शीघ्रं विधीयताम् ॥
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा विष्णुना स प्रमोदितः
mahadāścaryajanake saṃprāpto girimūrddhani ||
na vicārastvayākāryaḥ karttavyaṃ brahmabhāṣitam
||3||महदाश्चर्यजनके संप्राप्तो गिरिमूर्द्धनि ॥
न विचारस्त्वयाकार्यः कर्त्तव्यं ब्रह्मभाषितम्
tathetyuktvā śivo devastatraivāṃtaradhīyata ||
brahmā yayau meruśṛṃgaṃ manasaḥ śirasi sthitam
||4||तथेत्युक्त्वा शिवो देवस्तत्रैवांतरधीयत ॥
ब्रह्मा ययौ मेरुशृंगं मनसः शिरसि स्थितम्
tapastepe prajānātho vedoccāraṇatatparaḥ ||
atharvavedoccaraṇaṃ yāvaccakre pitāmahaḥ
||5||तपस्तेपे प्रजानाथो वेदोच्चारणतत्परः ॥
अथर्ववेदोच्चरणं यावच्चक्रे पितामहः
mukhādrudraḥ samabhavadraudrarūpo bhavāpahaḥ ||
arddhanārīnaravapurduṣprekṣyo'tibhayaṃkaraḥ
||6||मुखाद्रुद्रः समभवद्रौद्ररूपो भवापहः ॥
अर्द्धनारीनरवपुर्दुष्प्रेक्ष्योऽतिभयंकरः
vibhajātmānamityuktvā brahmā cāṃtardadhe bhayāt ||
tathoktosau dvidhā strītvaṃ puruṣatvaṃ tathā'karot
||7||विभजात्मानमित्युक्त्वा ब्रह्मा चांतर्दधे भयात् ॥
तथोक्तोसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाऽकरोत्
bibheda puruṣatvaṃ ca daśadhā caikadhā punaḥ ||
ekādaśaite kathitā rudrāstribhuvaneśvarāḥ
||8||बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा पुनः ॥
एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः
kṛtvā nāmāni sarveṣāṃ devakārye niyojitāḥ ||
vibhajya punarīśānī svātmānaṃ śaṃkarādvibhoḥ
||9||कृत्वा नामानि सर्वेषां देवकार्ये नियोजिताः ॥
विभज्य पुनरीशानी स्वात्मानं शंकराद्विभोः
mahādevaniyogena pitāmahamupasthitā ||
tāmāha bhagavānbrahmā dakṣasya duhitā bhava
||10||महादेवनियोगेन पितामहमुपस्थिता ॥
तामाह भगवान्ब्रह्मा दक्षस्य दुहिता भव
sāpi tasya niyogena prādurāsītprajāpateḥ ||
niyogādbrahmaṇo dakṣo dadau rudrāya tāṃ satīm
||11||सापि तस्य नियोगेन प्रादुरासीत्प्रजापतेः ॥
नियोगाद्ब्रह्मणो दक्षो ददौ रुद्राय तां सतीम्
dākṣīṃ rudro'pi jagrāha svakīyāmeva śūlabhṛt ||
atha brahmā babhāṣe taṃ sṛṣṭiṃ kuru satīpate
||12||दाक्षीं रुद्रोऽपि जग्राह स्वकीयामेव शूलभृत् ॥
अथ ब्रह्मा बभाषे तं सृष्टिं कुरु सतीपते
rudra uvāca
sṛṣṭirmayā na karttavyā karttavyā bhavatā svayam ||
pālanaṃ viṣṇunā kāryaṃ saṃhartā'haṃ vyavasthitaḥ
||13||सृष्टिर्मया न कर्त्तव्या कर्त्तव्या भवता स्वयम् ॥
पालनं विष्णुना कार्यं संहर्ताऽहं व्यवस्थितः
sthāṇuvatsaṃsthito yasmā ttasmātsthāṇurbhavāmyaham
||14||स्थाणुवत्संस्थितो यस्मा त्तस्मात्स्थाणुर्भवाम्यहम्
rajorūpāḥ sattvarūpāstamorūpāśca ye narāḥ ||
sarve te bhavatā kāryā guṇatrayavibhāgataḥ
||15||रजोरूपाः सत्त्वरूपास्तमोरूपाश्च ये नराः ॥
सर्वे ते भवता कार्या गुणत्रयविभागतः
yadā te tāmasaiḥ kāryaṃ tadā raudro bhava svayam ||
yadā te rājasaiḥ kāryaṃ tadā tvaṃ rājaso bhava ||
sāttvikaiste yadā kāryaṃ tadā tvaṃ sāttviko bhava
||16||यदा ते तामसैः कार्यं तदा रौद्रो भव स्वयम् ॥
यदा ते राजसैः कार्यं तदा त्वं राजसो भव ॥
सात्त्विकैस्ते यदा कार्यं तदा त्वं सात्त्विको भव
īśvara uvāca
ityājñāpya ca brahmāṇaṃ svayaṃ sṛṣṭyādikarmasu ||
gṛhītvā tāṃ satīṃ rudraḥ kailāsamadhitiṣṭhati
||17||इत्याज्ञाप्य च ब्रह्माणं स्वयं सृष्ट्यादिकर्मसु ॥
गृहीत्वा तां सतीं रुद्रः कैलासमधितिष्ठति
dakṣaḥ kālena mahatā harasyālayamāyayau
||18||दक्षः कालेन महता हरस्यालयमाययौ
atha rudraḥ samutthāya kṛtavāngauravaṃ bahu ||
tato yathocitāṃ pūjāṃ na dakṣo bahu manyate
||19||अथ रुद्रः समुत्थाय कृतवान्गौरवं बहु ॥
ततो यथोचितां पूजां न दक्षो बहु मन्यते
tadā vai tamasāviṣṭaḥ so'dhikaṃ brāhmaṇaḥ śubhaḥ ||
pūjāmanarghyāmanvicchañjagāma kupito gṛham
||20||तदा वै तमसाविष्टः सोऽधिकं ब्राह्मणः शुभः ॥
पूजामनर्घ्यामन्विच्छञ्जगाम कुपितो गृहम्
kadācittāṃ gṛhaṃ prāptāṃ satīṃ dakṣaḥ sudurmanāḥ ||
bhartrā saha viniṃdyaināṃ bhartsayāmāsa vai ruṣā
||21||कदाचित्तां गृहं प्राप्तां सतीं दक्षः सुदुर्मनाः ॥
भर्त्रा सह विनिंद्यैनां भर्त्सयामास वै रुषा
paṃca -vaktro daśabhujo mukhe netratrayānvitaḥ ||
kaparddī khaṃḍacaṃdrosau tathāsau nīlalohitaḥ
||22||पंच -वक्त्रो दशभुजो मुखे नेत्रत्रयान्वितः ॥
कपर्द्दी खंडचंद्रोसौ तथासौ नीललोहितः
kapālī śūlahasto'sau gajacarmāvaguṃṭhitaḥ ||
nāsya mātā na ca pitā na bhrātā na ca bāndhavaḥ
||23||कपाली शूलहस्तोऽसौ गजचर्मावगुंठितः ॥
नास्य माता न च पिता न भ्राता न च बान्धवः
sarpāsthimaṃḍitagrīvastyaktvā hemavibhūṣaṇam ||
bhikṣayā bhojanaṃ yasya kathamannaṃ pradāsyati
||24||सर्पास्थिमंडितग्रीवस्त्यक्त्वा हेमविभूषणम् ॥
भिक्षया भोजनं यस्य कथमन्नं प्रदास्यति
kadācitpūrvato yāti gacchanyāti sa paścime ||
dakṣiṇasyāṃ vṛṣo yāti svayaṃ yāti sa cottare
||25||कदाचित्पूर्वतो याति गच्छन्याति स पश्चिमे ॥
दक्षिणस्यां वृषो याति स्वयं याति स चोत्तरे
tiryagūrdhvamadho yāti naiva yāti na tiṣṭhati ||
iti citraṃ caritraṃ te bhartturnānyasya dṛśyate
||26||तिर्यगूर्ध्वमधो याति नैव याति न तिष्ठति ॥
इति चित्रं चरित्रं ते भर्त्तुर्नान्यस्य दृश्यते
nirguṇaḥ sa guṇātīto niḥsneho mūkavatsthitaḥ ||
sarvajñaḥ sarvagaḥ sarvaḥ paṭhyate bhuvanatraye
||27||निर्गुणः स गुणातीतो निःस्नेहो मूकवत्स्थितः ॥
सर्वज्ञः सर्वगः सर्वः पठ्यते भुवनत्रये
kadācinnaiva jānāti na śṛṇoti na paśyati ||
daityānāṃ dānavānāṃ ca rākṣasānāṃ dadāti yaḥ
||28||कदाचिन्नैव जानाति न शृणोति न पश्यति ॥
दैत्यानां दानवानां च राक्षसानां ददाति यः
na cāsya ca pitā kaścinna ca bhrātāsti kaścana ||
eka eva vṛṣārūḍho nagno bhramati bhūtale
||29||न चास्य च पिता कश्चिन्न च भ्रातास्ति कश्चन ॥
एक एव वृषारूढो नग्नो भ्रमति भूतले
na gṛhaṃ na dhanaṃ gotramanādinidhanovyayaḥ ||
sthirabuddhirna caivāsau krīḍate bhuvanatraye
||30||न गृहं न धनं गोत्रमनादिनिधनोव्ययः ॥
स्थिरबुद्धिर्न चैवासौ क्रीडते भुवनत्रये
kadācitsatyaloke sau pātālamadhitiṣṭhati ||
girisānuṣu śete'sāvaśivopi śivaḥ smṛtaḥ
||31||कदाचित्सत्यलोके सौ पातालमधितिष्ठति ॥
गिरिसानुषु शेतेऽसावशिवोपि शिवः स्मृतः
śrīkhaṃḍādīni saṃtyajya sadā bhasmāvaguṃṭhitaḥ ||
sarvadeti vacaḥ satyaṃ kimanyatsa pradāsyati
||32||श्रीखंडादीनि संत्यज्य सदा भस्मावगुंठितः ॥
सर्वदेति वचः सत्यं किमन्यत्स प्रदास्यति
dhiktvāṃ jāmātaraṃ dhiktaṃ yayoḥ snehaḥ parasparam ||
tasya tvaṃ vallabhā bhāryā sa ca prāṇādhikastava
||33||धिक्त्वां जामातरं धिक्तं ययोः स्नेहः परस्परम् ॥
तस्य त्वं वल्लभा भार्या स च प्राणाधिकस्तव
na ca pitrāsti te kāryaṃ na mātrā na sakhīṣu ca ||
kevalaṃ bhartṛbhaktā tvaṃ tasmādgaccha gṛhānmama
||34||न च पित्रास्ति ते कार्यं न मात्रा न सखीषु च ॥
केवलं भर्तृभक्ता त्वं तस्माद्गच्छ गृहान्मम
anye jāmātaraḥ sarve bhartustava pinākinaḥ ||
tvamadyaivāśu cāsmākaṃ gṛhādgaccha varaṃ prati
||35||अन्ये जामातरः सर्वे भर्तुस्तव पिनाकिनः ॥
त्वमद्यैवाशु चास्माकं गृहाद्गच्छ वरं प्रति
tasya tadvākyamākarṇya sā devī śaṃkarapriyā ||
viniṃdya pitaraṃ dakṣaṃ dhyātvā devaṃ maheśvaram
||36||तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शंकरप्रिया ॥
विनिंद्य पितरं दक्षं ध्यात्वा देवं महेश्वरम्
śvetavastrā jale snātvā dadāhātmānamātmanā ||
yācitastu śivo bharttā punarjanmāṃtare tayā
||37||श्वेतवस्त्रा जले स्नात्वा ददाहात्मानमात्मना ॥
याचितस्तु शिवो भर्त्ता पुनर्जन्मांतरे तया
pitā me himavānastu menāgarbhe bhavāmyaham ||
atrāṃtare(?) himavatā tapasā toṣito haraḥ ||
pratyakṣaṃ darśanaṃ dattvā himavaṃtaṃ vaco'bravīt
||38||पिता मे हिमवानस्तु मेनागर्भे भवाम्यहम् ॥
अत्रांतरे(?) हिमवता तपसा तोषितो हरः ॥
प्रत्यक्षं दर्शनं दत्त्वा हिमवंतं वचोऽब्रवीत्
eṣā dattā sutā tubhyaṃ pariṇeṣyāmi tāmaham ||
devānāṃ kāryyasiddhyarthaṃ girirājo bhaviṣyasi
||39||एषा दत्ता सुता तुभ्यं परिणेष्यामि तामहम् ॥
देवानां कार्य्यसिद्ध्यर्थं गिरिराजो भविष्यसि
ātmamūrttau praviṣṭāṃ tāṃ jñātvā devo maheśvaraḥ ||
śaśāpa dakṣaṃ kupitaḥ samāgatyātha tadgṛham
||40||आत्ममूर्त्तौ प्रविष्टां तां ज्ञात्वा देवो महेश्वरः ॥
शशाप दक्षं कुपितः समागत्याथ तद्गृहम्
tyaktvā dehamimaṃ brāhmyaṃ kṣatriyāṇāṃ kule bhava ||
svāyaṃbhuvatvaṃ saṃtyajya dakṣa prācetaso bhava
||41||त्यक्त्वा देहमिमं ब्राह्म्यं क्षत्रियाणां कुले भव ॥
स्वायंभुवत्वं संत्यज्य दक्ष प्राचेतसो भव
svasyāṃ sutāyāmūḍhāyāṃ putramutpādayiṣyasi ||
evaṃ śaptvā mahādevo yayau kailāsaparvatam
||42||स्वस्यां सुतायामूढायां पुत्रमुत्पादयिष्यसि ॥
एवं शप्त्वा महादेवो ययौ कैलासपर्वतम्
svāyabhuvo'pi kālena dakṣaḥ prācetaso'bhavat ||
bhavānīṃ sa sutāṃ labdhvā giristuṣṭo himā layaḥ
||43||स्वायभुवोऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसोऽभवत् ॥
भवानीं स सुतां लब्ध्वा गिरिस्तुष्टो हिमा लयः
menāpi tāṃ sutāṃ labdhvā dhanyaṃ mene gṛhāśramam ||
tāṃ dṛṣṭvā jāyamānāṃ ca svecchayaiva varānanām
||44||मेनापि तां सुतां लब्ध्वा धन्यं मेने गृहाश्रमम् ॥
तां दृष्ट्वा जायमानां च स्वेच्छयैव वराननाम्
menā himavataḥ patnī prāhedaṃ parvateśvaram ||
paśya bālāmimāṃ rājanrājīvasadṛśānanām
||45||मेना हिमवतः पत्नी प्राहेदं पर्वतेश्वरम् ॥
पश्य बालामिमां राजन्राजीवसदृशाननाम्
hitāya sarvabhūtānāṃ jātāṃ ca tapasā śubhām ||
so'pi dṛṣṭvā mahādevīṃ taruṇādityasannibhām
||46||हिताय सर्वभूतानां जातां च तपसा शुभाम् ॥
सोऽपि दृष्ट्वा महादेवीं तरुणादित्यसन्निभाम्
kapardinīṃ caturvaktrāṃ trinetrāmatilālasām ||
aṣṭahastāṃ viśālākṣīṃ caṃdrāvayavabhūṣaṇām
||47||कपर्दिनीं चतुर्वक्त्रां त्रिनेत्रामतिलालसाम् ॥
अष्टहस्तां विशालाक्षीं चंद्रावयवभूषणाम्
praṇamya śirasā bhūmau tejasā tu suvihvalaḥ ||
bhītaḥ kṛtāṃjaliḥ stabdhaḥ provāca parameśvarīm
||48||प्रणम्य शिरसा भूमौ तेजसा तु सुविह्वलः ॥
भीतः कृतांजलिः स्तब्धः प्रोवाच परमेश्वरीम्
himavānuvāca
kā tvaṃ devi viśālākṣi śaṃsa me saṃśayo mahān
||49||का त्वं देवि विशालाक्षि शंस मे संशयो महान्
devyuvāca
māṃ viddhi paramāṃ śaktiṃ maheśvarasamāśrayām ||
ananyāmavyayāmekāṃ yāṃ paśyaṃti mumukṣavaḥ
||50||मां विद्धि परमां शक्तिं महेश्वरसमाश्रयाम् ॥
अनन्यामव्ययामेकां यां पश्यंति मुमुक्षवः
divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me rūpamaiśvaram ||
etāvaduktvā vijñānaṃ dattvā himavate svayam
||51||दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे रूपमैश्वरम् ॥
एतावदुक्त्वा विज्ञानं दत्त्वा हिमवते स्वयम्
sūryakoṭipratīkāśaṃ tejobiṃbaṃ nirākulam ||
jvālā mālāsahasrāḍhyaṃ kālānalaśatopamam
||52||सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोबिंबं निराकुलम् ॥
ज्वाला मालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम्
daṃṣṭrākarālamuddharṣaṃ jaṭāmaṃḍalamaṃḍitam ||
praśāṃtaṃ saumyavadanamanaṃtāścaryasaṃyutam
||53||दंष्ट्राकरालमुद्धर्षं जटामंडलमंडितम् ॥
प्रशांतं सौम्यवदनमनंताश्चर्यसंयुतम्
caṃdrāvayavalakṣmāṇaṃ caṃdrakoṭisamaprabham ||
kirīṭinaṃ gadāhastaṃ nupurairupaśobhitam
||54||चंद्रावयवलक्ष्माणं चंद्रकोटिसमप्रभम् ॥
किरीटिनं गदाहस्तं नुपुरैरुपशोभितम्
divyamālyāṃbaradharaṃ divyagaṃdhānulepanam ||
śaṃkhacakradharaṃ kāmyaṃ trinetraṃ kṛttivāsasam
||55||दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् ॥
शंखचक्रधरं काम्यं त्रिनेत्रं कृत्तिवाससम्
aṃḍasthaṃ cāṃḍabāhyasthaṃ bāhyamabhyaṃtaraṃ param ||
sarvaśaktimayaṃ śubhraṃ sarvālaṃkārasaṃyutam
||56||अंडस्थं चांडबाह्यस्थं बाह्यमभ्यंतरं परम् ॥
सर्वशक्तिमयं शुभ्रं सर्वालंकारसंयुतम्
brahmendropendrayogīndrairvandyamāna padāṃbujam ||
sarvataḥ pāṇipādāṃtaṃ sarvato'kṣiśiromukham
||57||ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रयोगीन्द्रैर्वन्द्यमान पदांबुजम् ॥
सर्वतः पाणिपादांतं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्
sarvamāvṛtya tiṣṭhaṃtaṃ dadarśa parameśvaram ||
dṛṣṭvā nandīśvaraṃ devaṃ devyā maheśvaraṃ param
||58||सर्वमावृत्य तिष्ठंतं ददर्श परमेश्वरम् ॥
दृष्ट्वा नन्दीश्वरं देवं देव्या महेश्वरं परम्
bhayena ca samāviṣṭaḥ sa rājā hṛṣṭamānasaḥ ||
ātmanyādhāya cātmānamoṃkāraṃ samanusmaran
||59||भयेन च समाविष्टः स राजा हृष्टमानसः ॥
आत्मन्याधाय चात्मानमोंकारं समनुस्मरन्
nāmnāmaṣṭasahasreṇa stutvā'sau hima vāngiriḥ
||60||नाम्नामष्टसहस्रेण स्तुत्वाऽसौ हिम वान्गिरिः
bhūyaḥ praṇamya bhūtātmā provācedaṃ kṛtāṃjaliḥ ||
yadetadaiśvaraṃ rūpaṃ jātaṃ te parameśvari
||61||भूयः प्रणम्य भूतात्मा प्रोवाचेदं कृतांजलिः ॥
यदेतदैश्वरं रूपं जातं ते परमेश्वरि
bhīto'smi sāṃprataṃ dṛṣṭvā tattvamanyatpradarśaya ||
evamuktā ca sā devī tena śailena pārvatī
||62||भीतोऽस्मि सांप्रतं दृष्ट्वा तत्त्वमन्यत्प्रदर्शय ॥
एवमुक्ता च सा देवी तेन शैलेन पार्वती
saṃhṛtya darśayāmāsa svarūpamaparaṃ param ||
nīlotpaladalaprakhyaṃ nīlotpalasugaṃdhikam
||63||संहृत्य दर्शयामास स्वरूपमपरं परम् ॥
नीलोत्पलदलप्रख्यं नीलोत्पलसुगंधिकम्
dvinetraṃ dvibhujaṃ saumyaṃ nīlālakavibhūṣitam ||
raktapādāṃbujatalaṃ suraktakarapallavam
||64||द्विनेत्रं द्विभुजं सौम्यं नीलालकविभूषितम् ॥
रक्तपादांबुजतलं सुरक्तकरपल्लवम्
śrīmadviśālasadvṛttaṃ lalāṭatilakojjvalam ||
bhūṣitaṃ cārusarvāṃgaṃ bhūṣaṇairatikomalam
||65||श्रीमद्विशालसद्वृत्तं ललाटतिलकोज्ज्वलम् ॥
भूषितं चारुसर्वांगं भूषणैरतिकोमलम्
dadhānaṃ corasā mālāṃ viśālāṃ hemanirmitām ||
īṣatsmitaṃ subiṃboṣṭhaṃ nūpurārāvaśobhitam
||66||दधानं चोरसा मालां विशालां हेमनिर्मिताम् ॥
ईषत्स्मितं सुबिंबोष्ठं नूपुरारावशोभितम्
prasannavadanaṃ divyaṃ cārubhrūmahimāspadam ||
tadīdṛśaṃ samālokya svarūpaṃ śailasattamaḥ ||
bhayaṃ saṃtyajya hṛṣṭātmā babhāṣe parameśvarīm
||67||प्रसन्नवदनं दिव्यं चारुभ्रूमहिमास्पदम् ॥
तदीदृशं समालोक्य स्वरूपं शैलसत्तमः ॥
भयं संत्यज्य हृष्टात्मा बभाषे परमेश्वरीम्
himavānuvāca
adya me saphalaṃ janma adya me saphalāḥ kriyāḥ ||
yanme sākṣāttvamavyaktā prasannā dṛṣṭigocarā ||
idānīṃ kiṃ mayā kāryaṃ tanme brūhi maheśvari
||68||अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलाः क्रियाः ॥
यन्मे साक्षात्त्वमव्यक्ता प्रसन्ना दृष्टिगोचरा ॥
इदानीं किं मया कार्यं तन्मे ब्रूहि महेश्वरि
maheśvaryuvāca
śivapūjā tvayā kāryā dhyānena tapasā sadā ||
ahaṃ tasmai pradātavyā kenacitkāraṇena vai
||69||शिवपूजा त्वया कार्या ध्यानेन तपसा सदा ॥
अहं तस्मै प्रदातव्या केनचित्कारणेन वै
yādṛśastu tvayā dṛṣṭo dhyeyo vai tādṛśastvayā ||
eka eva śivo devaḥ sarvādhāro dharādharaḥ
||70||यादृशस्तु त्वया दृष्टो ध्येयो वै तादृशस्त्वया ॥
एक एव शिवो देवः सर्वाधारो धराधरः
sārasvata uvāca
tapaśca kṛtavānrudraḥ samāgamya himācalam ||
tasyomā paramāṃ bhaktiṃ cakāra śivasaṃnidhau
||71||तपश्च कृतवान्रुद्रः समागम्य हिमाचलम् ॥
तस्योमा परमां भक्तिं चकार शिवसंनिधौ
devakāryeṇa kenāpi devo vai jñāpitaḥ prabhuḥ ||
upayeme haro devīmumāṃ tribhuvaneśvarīm
||72||देवकार्येण केनापि देवो वै ज्ञापितः प्रभुः ॥
उपयेमे हरो देवीमुमां त्रिभुवनेश्वरीम्
sa śaptaḥ śaṃbhunā pūrvaṃ dakṣaḥ prācetaso nṛpaḥ ||
viniṃdya pūrvavaireṇa gaṃgādvāre'yajaddharim
||73||स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः ॥
विनिंद्य पूर्ववैरेण गंगाद्वारेऽयजद्धरिम्
devāśca yajñabhāgārthamāhūtā viṣṇunā svayam ||
sahaiva munibhiḥ sarvairāgatā munipuṃgavāḥ
||74||देवाश्च यज्ञभागार्थमाहूता विष्णुना स्वयम् ॥
सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुंगवाः
dṛṣṭvā devakulaṃ kṛtsnaṃ śaṃkareṇa vinā''gatam ||
dadhīco nāma viprarṣiḥ prācetasamathābravīt
||75||दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शंकरेण विनाऽऽगतम् ॥
दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्
dadhīciruvāca
brahmādyāstu piśācāṃtā yasyājñānuvidhāyinaḥ ||
sa hi vaḥ sāṃprataṃ rudro vidhinā kiṃ na pūjyate
||76||ब्रह्माद्यास्तु पिशाचांता यस्याज्ञानुविधायिनः ॥
स हि वः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते
dakṣa uvāca
sarveṣveva hi yajñeṣu na bhāgaḥ parikalpitaḥ ||
na maṃtrā bhāryayā sārddhaṃ śaṃkarasyeti neṣyate
||77||सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः ॥
न मंत्रा भार्यया सार्द्धं शंकरस्येति नेष्यते
vihasya dakṣaṃ kupito vacaḥ prāha mahāmuniḥ ||
śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sarvajñānamayaḥ svayam
||78||विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः ॥
शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्
yataḥ pravṛttirviśvātmā yaścāsau bhuvaneśvaraḥ ||
na tvaṃ pūjayase rudraṃ devaiḥ saṃpūjyate haraḥ
||79||यतः प्रवृत्तिर्विश्वात्मा यश्चासौ भुवनेश्वरः ॥
न त्वं पूजयसे रुद्रं देवैः संपूज्यते हरः
dakṣa uvāca
asthimālādharo nagnaḥ saṃhartā tāmaso haraḥ ||
viṣakaṃṭhaḥ śūlahastaḥ kapālī nāgaveṣṭitaḥ
||80||अस्थिमालाधरो नग्नः संहर्ता तामसो हरः ॥
विषकंठः शूलहस्तः कपाली नागवेष्टितः
īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhuryo'sau sanātanaḥ ||
sattvātmako'sau bhagavānijyate sarvakarmasu
||81||ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्योऽसौ सनातनः ॥
सत्त्वात्मकोऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु
dadhīciruvāca
kiṃ tvayā bhagavāneṣa sahasrāṃśurna dṛśyate ||
sarvalokaikasaṃhartā kālātmā parameśvaraḥ
||82||किं त्वया भगवानेष सहस्रांशुर्न दृश्यते ॥
सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः
eṣa rudro mahādevaḥ kaparddī cāgraṇīrharaḥ ||
ādityo bhagavānsūryo nīlagrīvo vilohitaḥ
||83||एष रुद्रो महादेवः कपर्द्दी चाग्रणीर्हरः ॥
आदित्यो भगवान्सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः
dakṣa uvāca
ya ete dvādaśādityā āgatā yajñabhāginaḥ ||
sarve sūryā iti jñeyā na hyanyo vidyate raviḥ
||884||य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः ॥
सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यन्यो विद्यते रविः
evamukte tu munayaḥ samāyātā didṛkṣavaḥ ||
bāḍhamityabruvandakṣaṃ tasya sāhāyyakāriṇaḥ
||85||एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः ॥
बाढमित्यब्रुवन्दक्षं तस्य साहाय्यकारिणः
tapasāviṣṭamanaso na paśyaṃti vṛṣadhvajam ||
sahasraśo'tha śataśo bahuśo'tha ya eva hi
||86||तपसाविष्टमनसो न पश्यंति वृषध्वजम् ॥
सहस्रशोऽथ शतशो बहुशोऽथ य एव हि
devāṃśca sarve bhāgārthamāgatā vāsavādayaḥ ||
nāpaśyandevamīśānamṛte nārāyaṇaṃ harim
||87||देवांश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः ॥
नापश्यन्देवमीशानमृते नारायणं हरिम्
rudraṃ krodhaparaṃ dṛṣṭvā brahmā brahmāsanādyayau ||
antarhite bhagavati dakṣo nārāyaṇaṃ harim
||88||रुद्रं क्रोधपरं दृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मासनाद्ययौ ॥
अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम्
rakṣakaṃ jagatāṃ devaṃ jagāma śaraṇaṃ svayam ||
pravartayāmāsa ca taṃ yajñaṃ dakṣo'tha nirbhayaḥ
||89||रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम् ॥
प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षोऽथ निर्भयः
rakṣako bhagavānviṣṇuḥ śaraṇāgatarakṣakaḥ ||
punaḥ prāhādhvare dakṣaṃ dadhīco bhagavannṛpa
||90||रक्षको भगवान्विष्णुः शरणागतरक्षकः ॥
पुनः प्राहाध्वरे दक्षं दधीचो भगवन्नृप
nirbhayaḥ śṛṇu dakṣa tvaṃ yajñabhaṃgo bhavi ṣyati ||
apūjyapūjanāddakṣa pūjyasya ca vivarjanāt
||91||निर्भयः शृणु दक्ष त्वं यज्ञभंगो भवि ष्यति ॥
अपूज्यपूजनाद्दक्ष पूज्यस्य च विवर्जनात्
naraḥ pāpamavāpnoti mahadvai nātra saṃśayaḥ ||
asatāṃ pragraho yatra satāṃ caiva vimānatā
||92||नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः ॥
असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता
daṇḍo devakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ ||
evamuktvā sa viprarṣiḥ śaśāpeśvaravidviṣaḥ
||93||दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः ॥
एवमुक्त्वा स विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः
yasmādbahiṣkṛto devo bhavadbhiḥ parameśvaraḥ ||
bhaviṣyadhvaṃ trayībāhyāḥ sarve'pīśvaravidviṣaḥ
||94||यस्माद्बहिष्कृतो देवो भवद्भिः परमेश्वरः ॥
भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वेऽपीश्वरविद्विषः
mithyārītisamācārā mithyājñānaprabhāṣiṇaḥ ||
prāpte kaliyuge ghore kalijaiḥ kila pīḍitāḥ
||95||मिथ्यारीतिसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रभाषिणः ॥
प्राप्ते कलियुगे घोरे कलिजैः किल पीडिताः
kṛtvā tapobalaṃ ghoraṃ gacchadhvaṃ narakaṃ punaḥ ||
bhaviṣyati hṛṣīkeśaḥ svāmī vo'pi parāṅmukhaḥ
||96||कृत्वा तपोबलं घोरं गच्छध्वं नरकं पुनः ॥
भविष्यति हृषीकेशः स्वामी वोऽपि पराङ्मुखः
sārasvata uvāca
evamuktvā sa brahmarṣirvirarāma taponidhiḥ ||
jagāma manasā rudramaśeṣādhvaranāśanam
||97||एवमुक्त्वा स ब्रह्मर्षिर्विरराम तपोनिधिः ॥
जगाम मनसा रुद्रमशेषाध्वरनाशनम्
etasminnaṃtare devī mahādevaṃ maheśvaram ||
gatvā vijñāpayāmāsa jñātvā dakṣamakhaṃ śivā
||98||एतस्मिन्नंतरे देवी महादेवं महेश्वरम् ॥
गत्वा विज्ञापयामास ज्ञात्वा दक्षमखं शिवा
devyuvāca
dakṣo yajñena yajate pitā me pūrvajanmani ||
tena tvaṃ dūṣitaḥ pūrvamahaṃ cātīva duḥkhitā ||
vināśayasva taṃ yajñaṃ varamenaṃ vṛṇomyaham
||99||दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि ॥
तेन त्वं दूषितः पूर्वमहं चातीव दुःखिता ॥
विनाशयस्व तं यज्ञं वरमेनं वृणोम्यहम्
sārasvata uvāca
evaṃ vijñāpito devyā devadevo maheśvaraḥ ||
sasarja sahasā rudraṃ dakṣayajñajighāṃsayā
||100||एवं विज्ञापितो देव्या देवदेवो महेश्वरः ॥
ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया
sahasraśirasaṃ krūraṃ sahasrākṣaṃ mahābhujam ||
sahasrapāṇiṃ durddharṣaṃ yugāṃtānalasannibham
||101||सहस्रशिरसं क्रूरं सहस्राक्षं महाभुजम् ॥
सहस्रपाणिं दुर्द्धर्षं युगांतानलसन्निभम्
daṃṣṭrākarālaṃ duṣprekṣyaṃ śaṃkhacakradharaṃ prabhum ||
daṇḍahastaṃ mahānādaṃ śārṅgiṇaṃ bhūtibhūṣaṇam
||102||दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शंखचक्रधरं प्रभुम् ॥
दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्
vīrabhadra iti khyātaṃ devadevasamanvitam ||
sa jātamātro deveśamupatasthe kṛtāṃjaliḥ
||103||वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् ॥
स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृतांजलिः
tamāha dakṣasya makhaṃ vināśaya śamastu taṃ ||
vinindya māṃ sa yajate gaṃgādvāre gaṇeśvara
||104||तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शमस्तु तं ॥
विनिन्द्य मां स यजते गंगाद्वारे गणेश्वर
tato baṃdhapramuktena siṃheneva ca līlayā ||
vīrabhadreṇa dakṣasya nāśārthaṃ roma coddhutam
||105||ततो बंधप्रमुक्तेन सिंहेनेव च लीलया ॥
वीरभद्रेण दक्षस्य नाशार्थं रोम चोद्धुतम्
romṇā sahasraśo rudrā nisṛṣṭāstena dhīmatā ||
romajā iti vikhyātāstatra sāhāyyakāriṇaḥ
||106||रोम्णा सहस्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता ॥
रोमजा इति विख्यातास्तत्र साहाय्यकारिणः
śūlaśaktigadāhastā daṇḍopalakarāstathā ||
kālāgnirudrasaṃkāśā nādayanto diśo daśa
||107||शूलशक्तिगदाहस्ता दण्डोपलकरास्तथा ॥
कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश
sarve vṛṣasamārūḍhāḥ sabhā ryāścātibhīṣaṇāḥ ||
samāśritya gaṇaśreṣṭhaṃ yayurdakṣamakhaṃ prati
||108||सर्वे वृषसमारूढाः सभा र्याश्चातिभीषणाः ॥
समाश्रित्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति
devāṃganāsahasrāḍhyamapsarogītināditam ||
vīṇāveṇuninādāḍhyaṃ vedavādābhi nāditam
||109||देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगीतिनादितम् ॥
वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभि नादितम्
dṛṣṭvā dakṣaṃ samāsīnaṃ devaibrahmarṣibhiḥ saha ||
uvāca sa vṛṣārūḍho dakṣaṃ vīraḥ smayanniva
||110||दृष्ट्वा दक्षं समासीनं देवैब्रह्मर्षिभिः सह ॥
उवाच स वृषारूढो दक्षं वीरः स्मयन्निव
vayaṃ hyacaturāḥ sarve śarvasyāmitate jasaḥ ||
bhāgārthalipsayā prāptā bhāgānyaccha tvamīpsitān
||111||वयं ह्यचतुराः सर्वे शर्वस्यामितते जसः ॥
भागार्थलिप्सया प्राप्ता भागान्यच्छ त्वमीप्सितान्
bhāgo bhavadbhyo deyastu nāsmabhyamiti kathyatām ||
tato vayaṃ viniścitya kariṣyāmo yathocitam
||112||भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् ॥
ततो वयं विनिश्चित्य करिष्यामो यथोचितम्
evamuktā gaṇeśena prajāpatipuraḥsarāḥ
||113||एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरःसराः
devā ūcuḥ
pramāṇaṃ no vijānītha bhāgaṃ maṃtrā iti dhuvam
||114||प्रमाणं नो विजानीथ भागं मंत्रा इति धुवम्
maṃtrā ūcuḥ
surā yūyaṃ tamobhūtāstamopahatacetasaḥ ||
ye nādhvarasya rājānaṃ pūjayeyurmaheśvaram
||115||सुरा यूयं तमोभूतास्तमोपहतचेतसः ॥
ये नाध्वरस्य राजानं पूजयेयुर्महेश्वरम्
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ sarvadevatanurharaḥ ||
gaṇa uvāca ||
pūjyate sarvayajñeṣu kathaṃ dakṣo na pūjayet
||116||ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वदेवतनुर्हरः ॥
गण उवाच ॥
पूज्यते सर्वयज्ञेषु कथं दक्षो न पूजयेत्
maṃtrāḥ pramāṇaṃ na kṛtā yuṣmābhirbalagarvitaiḥ ||
yasmādasahyaṃ tasmānno nāśayāmyadya garvitam
||117||मंत्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः ॥
यस्मादसह्यं तस्मान्नो नाशयाम्यद्य गर्वितम्
ityuktvā yajñaśālāṃ tāṃ devo'hangaṇapuṃgavaḥ ||
gaṇeśvarāśca saṃkruddhā yūpānutpāṭya cikṣipuḥ
||118||इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां देवोऽहन्गणपुंगवः ॥
गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः
prastotāraṃ sahotāramadhvaryuṃ ca gaṇeśvaraḥ ||
gṛhītvā bhīṣaṇāḥ sarve gaṃgāsrotasi cikṣipuḥ
||119||प्रस्तोतारं सहोतारमध्वर्युं च गणेश्वरः ॥
गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गंगास्रोतसि चिक्षिपुः
vīrabhadro'pi dīptātmā vajrayuktaṃ karaṃ hareḥ ||
vyaṣṭaṃbhayadadīnātmā tathānyeṣāṃ divaukasām
||120||वीरभद्रोऽपि दीप्तात्मा वज्रयुक्तं करं हरेः ॥
व्यष्टंभयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्
bhaganetre tathotpāṭya karāgreṇaiva līlayā ||
nihatya muṣṭinā daṃḍaiḥ saptāśvaṃ ca nyapātayat
||121||भगनेत्रे तथोत्पाट्य कराग्रेणैव लीलया ॥
निहत्य मुष्टिना दंडैः सप्ताश्वं च न्यपातयत्
tathā caṃdramasaṃ devaṃ pādāṃguṣṭhena līlayā ||
dharṣayāmāsa valavānsmayamāno gaṇeśvaraḥ
||122||तथा चंद्रमसं देवं पादांगुष्ठेन लीलया ॥
धर्षयामास वलवान्स्मयमानो गणेश्वरः
vahnerhastadvayaṃ chittvā jihvāmutpāṭya līlayā ||
jaghāna mūrdhni pādena munīnapi munīśvarān
||123||वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया ॥
जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वरान्
tathā viṣṇuṃ sagaruḍaṃ samāyātaṃ mahābalaḥ ||
vivyādha niśitairbāṇaiḥ staṃbhayitvā sudarśanam
||124||तथा विष्णुं सगरुडं समायातं महाबलः ॥
विव्याध निशितैर्बाणैः स्तंभयित्वा सुदर्शनम्
tataḥ sahasraśo bhadraḥ sasarja garuḍānbahūn ||
vainateyādabhyadhikāngaruḍaṃ te pradudruvuḥ
||125||ततः सहस्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान्बहून् ॥
वैनतेयादभ्यधिकान्गरुडं ते प्रदुद्रुवुः
tāndṛṣṭvā garuḍo dhīmānpalāyanaparo'bhavat ||
tatsthito mādhavo vegādyathā gauḥ siṃhapīḍitā
||126||तान्दृष्ट्वा गरुडो धीमान्पलायनपरोऽभवत् ॥
तत्स्थितो माधवो वेगाद्यथा गौः सिंहपीडिता
aṃtarhite vainateye viṣṇau ca padmasaṃbhavaḥ ||
āgatya vārayāmāsa vīrabhadraṃ śivapriyam
||127||अंतर्हिते वैनतेये विष्णौ च पद्मसंभवः ॥
आगत्य वारयामास वीरभद्रं शिवप्रियम्
prasādayāmāsa sa taṃ gauravātparameṣṭhinaḥ ||
te'dṛśyaṃ naiva jānaṃti rudraṃ tatrāgataṃ surāḥ
||128||प्रसादयामास स तं गौरवात्परमेष्ठिनः ॥
तेऽदृश्यं नैव जानंति रुद्रं तत्रागतं सुराः
sa devo viṣṇunā jñāto brahmaṇā ca dadhīcinā ||
tuṣṭāva bhagavānbrahmā dakṣo viṣṇudivaukasaḥ
||129||स देवो विष्णुना ज्ञातो ब्रह्मणा च दधीचिना ॥
तुष्टाव भगवान्ब्रह्मा दक्षो विष्णुदिवौकसः
viśeṣātpārvatīṃ devīmīśvarārddhaśarīriṇīm ||
stotrairnānāvidhairdakṣaḥ praṇamya ca kṛtāñjaliḥ
||130||विशेषात्पार्वतीं देवीमीश्वरार्द्धशरीरिणीम् ॥
स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः
tato bhagavatī prāha prahasaṃtī maheśvaram ||
tvameva jagataḥ sraṣṭā saṃhartā caiva rakṣakaḥ
||131||ततो भगवती प्राह प्रहसंती महेश्वरम् ॥
त्वमेव जगतः स्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः
anugrāhyo bhagavatā dakṣaścāpi divau kasaḥ ||
tataḥ prahasya bhagavānkarpaddī nīlalohitaḥ ||
uvāca praṇatāndevāndakṣaṃ prācetasaṃ haraḥ
||132||अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौ कसः ॥
ततः प्रहस्य भगवान्कर्पद्दी नीललोहितः ॥
उवाच प्रणतान्देवान्दक्षं प्राचेतसं हरः
gacchadhvaṃ devatāḥ sarvāḥ prasanno bhavatāmaham ||
saṃpūjyaḥ sarvayajñeṣu prathamaṃ devakarmaṇi
||133||गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् ॥
संपूज्यः सर्वयज्ञेषु प्रथमं देवकर्मणि
tvaṃ cāpi śṛṇu me dakṣa vacanaṃ sarvarakṣaṇam ||
tyaktvā lokeṣaṇāmenāṃ madbhakto bhava yatnataḥ
||134||त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् ॥
त्यक्त्वा लोकेषणामेनां मद्भक्तो भव यत्नतः
bhaviṣyasi gaṇeśānaḥ kalpāṃte'nugrahānmama ||
tāvattiṣṭha mamādeśātsvādhikāreṣu nirvṛtaḥ ||
ityuktvā'darśanaṃ prāpto dakṣasyāmitatejasaḥ
||135||भविष्यसि गणेशानः कल्पांतेऽनुग्रहान्मम ॥
तावत्तिष्ठ ममादेशात्स्वाधिकारेषु निर्वृतः ॥
इत्युक्त्वाऽदर्शनं प्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः
dadhīcinā śivo dṛṣṭo vijñaptaḥ śāpamocane ||
kathaṃ śāpaṃ mayā dattaṃ tariṣyaṃti tavājñayā
||136||दधीचिना शिवो दृष्टो विज्ञप्तः शापमोचने ॥
कथं शापं मया दत्तं तरिष्यंति तवाज्ञया
śiva uvāca
bhaviṣyaṃti trayī bāhyāḥ saṃprāpte tu kalau yuge ||
paṭhiṣyaṃti ca ye vedāste viprāḥ svargagāminaḥ
||137||भविष्यंति त्रयी बाह्याः संप्राप्ते तु कलौ युगे ॥
पठिष्यंति च ये वेदास्ते विप्राः स्वर्गगामिनः
āgamā viṣṇuracitāḥ paṭhyante ye dvijātibhiḥ ||
tepi svargaṃ prayāsyaṃti matprasādānna saṃśayaḥ
||138||आगमा विष्णुरचिताः पठ्यन्ते ये द्विजातिभिः ॥
तेपि स्वर्गं प्रयास्यंति मत्प्रसादान्न संशयः
kalikālaprabhāvena yeṣāṃ pāṭho na vidyate ||
gṛhasthadharmācaraṇaṃ kartavyaṃ mama pūjanam
||139||कलिकालप्रभावेन येषां पाठो न विद्यते ॥
गृहस्थधर्माचरणं कर्तव्यं मम पूजनम्
avaśyaṃ ca mayā kāryaṃ teṣāṃ pāpavimocanam ||
bhikṣāṃ bhramāmi madhyāhne atīte bhasmaguṃṭhitaḥ
||140||अवश्यं च मया कार्यं तेषां पापविमोचनम् ॥
भिक्षां भ्रमामि मध्याह्ने अतीते भस्मगुंठितः
jaṭājūṭadharaḥ śāṃto bhikṣāpātrakaro dvijaḥ ||
yo dadāti ca me bhikṣāṃ svargaṃ yāti sa mānavaḥ
||141||जटाजूटधरः शांतो भिक्षापात्रकरो द्विजः ॥
यो ददाति च मे भिक्षां स्वर्गं याति स मानवः
upānahau vā cchatraṃ vā kaupīnaṃ vā kamaṃḍalum ||
yo dadāti tapasvibhyo naro muktaḥ sa pātakaiḥ ||
dadhīceḥ sa varāndattvā vabhāṣe saha viṣṇunā
||142||उपानहौ वा च्छत्रं वा कौपीनं वा कमंडलुम् ॥
यो ददाति तपस्विभ्यो नरो मुक्तः स पातकैः ॥
दधीचेः स वरान्दत्त्वा वभाषे सह विष्णुना
rudra uvāca
yaste mitraṃ sa me mitraṃ yaste ripuḥ sa me ripuḥ ||
yastvāṃ pūjayate viṣṇo sa māṃ pūjayate dhruvam
||143||यस्ते मित्रं स मे मित्रं यस्ते रिपुः स मे रिपुः ॥
यस्त्वां पूजयते विष्णो स मां पूजयते ध्रुवम्
yaḥ stauti tvāṃ sa māṃ stauti priyo yaste sa me priyaḥ ||
ahaṃ yatra ca tatra tvaṃ nāsti bhedaḥ parasparam
||144||यः स्तौति त्वां स मां स्तौति प्रियो यस्ते स मे प्रियः ॥
अहं यत्र च तत्र त्वं नास्ति भेदः परस्परम्
kṛṣṇa uvāca
evametatparaṃ deva vaktavyaṃ yattathaiva tat ||
arddhanārīnaravapuryadā dṛṣṭo mayā purā
||145||एवमेतत्परं देव वक्तव्यं यत्तथैव तत् ॥
अर्द्धनारीनरवपुर्यदा दृष्टो मया पुरा
neyaṃ nārī mayā dṛṣṭā dṛṣṭaṃ rūpaṃ kilātmanaḥ ||
śaṃkhacakragadāhastaṃ vanamālāvibhūṣitam
||146||नेयं नारी मया दृष्टा दृष्टं रूपं किलात्मनः ॥
शंखचक्रगदाहस्तं वनमालाविभूषितम्
śrīvatsāṃkaṃ pītavastraṃ kaustubhena virāji tam ||
dvitīyārddhaṃ mayā dṛṣṭaṃ śūlahastaṃ trilocanam
||147||श्रीवत्सांकं पीतवस्त्रं कौस्तुभेन विराजि तम् ॥
द्वितीयार्द्धं मया दृष्टं शूलहस्तं त्रिलोचनम्
caṃdrāvayavasaṃyuktaṃ jaṭājūṭakapālinam ||
ekībhāvaṃ prapannohaṃ yathā pūrvaṃ tathā'dhunā ||
na māṃ gaurī prapaśyeta prapaśyāmi tathaiva ca
||148||चंद्रावयवसंयुक्तं जटाजूटकपालिनम् ॥
एकीभावं प्रपन्नोहं यथा पूर्वं तथाऽधुना ॥
न मां गौरी प्रपश्येत प्रपश्यामि तथैव च
īśvara uvāca
āvayoraṃtaraṃ nāsti caikarūpāvubhāvapi ||
yo jānāti sa jānāti satyalokaṃ sa gacchati
||149||आवयोरंतरं नास्ति चैकरूपावुभावपि ॥
यो जानाति स जानाति सत्यलोकं स गच्छति
ityuktvā sa yayau tatra kailāsaṃ parvatottamam ||
kṛṣṇopi maṃdaraṃ prāpto devakāryeṇa kenacit
||150||इत्युक्त्वा स ययौ तत्र कैलासं पर्वतोत्तमम् ॥
कृष्णोपि मंदरं प्राप्तो देवकार्येण केनचित्
atrāṃtare daityarājo mahādevaprasādataḥ ||
hiraṇyanetratanayo bādhatesau jagattrayam
||151||अत्रांतरे दैत्यराजो महादेवप्रसादतः ॥
हिरण्यनेत्रतनयो बाधतेसौ जगत्त्रयम्
amaratvaṃ harāllabdhvā kāmāṃdho naiva paśyati ||
harāṃgadhāriṇīṃ devīṃ divyarūpāṃ sulocanām
||152||अमरत्वं हराल्लब्ध्वा कामांधो नैव पश्यति ॥
हरांगधारिणीं देवीं दिव्यरूपां सुलोचनाम्
mameti sa ca jānāti yācate ca haraṃ prati ||
haro'pi kāryavyasanastyaktvā kailāsaparvatam
||153||ममेति स च जानाति याचते च हरं प्रति ॥
हरोऽपि कार्यव्यसनस्त्यक्त्वा कैलासपर्वतम्
maṃdaraṃ samanuprāpto devaṃ draṣṭuṃ janārddanam ||
parasparaṃ samālocyāmuṃcaddevīṃ sa maṃdare
||154||मंदरं समनुप्राप्तो देवं द्रष्टुं जनार्द्दनम् ॥
परस्परं समालोच्यामुंचद्देवीं स मंदरे
nārāyaṇagṛhe devī sthitā devīgaṇairvṛtā ||
atrāṃtare gautamastu govadhānmalinīkṛtaḥ
||155||नारायणगृहे देवी स्थिता देवीगणैर्वृता ॥
अत्रांतरे गौतमस्तु गोवधान्मलिनीकृतः
pavitrīkaraṇāyāsya bhikṣurūpadharo haraḥ ||
gautamasya gṛhaṃ prāpto maṃdaraṃ cāṃdhako gataḥ
||156||पवित्रीकरणायास्य भिक्षुरूपधरो हरः ॥
गौतमस्य गृहं प्राप्तो मंदरं चांधको गतः
yayāce pārvatīṃ duṣṭo yuddhaṃ cakre sa viṣṇunā ||
hāritaṃ tu gaṇaiḥ sarvairdevīṃ daityo na paśyati
||157||ययाचे पार्वतीं दुष्टो युद्धं चक्रे स विष्णुना ॥
हारितं तु गणैः सर्वैर्देवीं दैत्यो न पश्यति
strīrūpadhārī kṛṣṇo'sau gaurīṃ rakṣati maṃdire ||
gaurīṇāṃ tu śataṃ cakre haristatra sa māyayā
||158||स्त्रीरूपधारी कृष्णोऽसौ गौरीं रक्षति मंदिरे ॥
गौरीणां तु शतं चक्रे हरिस्तत्र स मायया
viṣṇordehasamudbhūtā divyarūpā varastriyaḥ ||
andhako naiva jānāti kaiṣā gaurī nu pārvatī
||159||विष्णोर्देहसमुद्भूता दिव्यरूपा वरस्त्रियः ॥
अन्धको नैव जानाति कैषा गौरी नु पार्वती
vilaṃbastatra sañjāto mohito viṣṇumāyayā ||
tāvacchivaḥ samāyātaḥ kṛtvā gautamapāvanam
||160||विलंबस्तत्र सञ्जातो मोहितो विष्णुमायया ॥
तावच्छिवः समायातः कृत्वा गौतमपावनम्
bhikṣāmātreṇa cānnena gautamo nirmalīkṛtaḥ ||
soṃdhakena tadā yuddhaṃ cakre rudro'pi kopitaḥ
||161||भिक्षामात्रेण चान्नेन गौतमो निर्मलीकृतः ॥
सोंधकेन तदा युद्धं चक्रे रुद्रोऽपि कोपितः
amaro'sau harājjātaḥ śūle protaḥ sudāruṇe ||
śūlasthastu stutiṃ cakre tasya tuṣṭo maheśvaraḥ
||162||अमरोऽसौ हराज्जातः शूले प्रोतः सुदारुणे ॥
शूलस्थस्तु स्तुतिं चक्रे तस्य तुष्टो महेश्वरः
gaṇeśatvaṃ dadau tasmai yāvadābhūtasaṃplavam ||
svasarūpāmumādevīṃ kṛṣṇastasmai dadau svayam
||163||गणेशत्वं ददौ तस्मै यावदाभूतसंप्लवम् ॥
स्वसरूपामुमादेवीं कृष्णस्तस्मै ददौ स्वयम्
gaurīrūpāḥ striyaścānyā dharitryāṃ tāstu preṣitāḥ ||
kṛtvā nāmāni sarvāsāṃ loke pūjyā bhaviṣyatha
||164||गौरीरूपाः स्त्रियश्चान्या धरित्र्यां तास्तु प्रेषिताः ॥
कृत्वा नामानि सर्वासां लोके पूज्या भविष्यथ
etā ye pūjayiṣyaṃti pūjayiṣyanti te śivām ||
śivāṃ ye pūjayiṣyaṃti te'rcayante haraṃ harim
||165||एता ये पूजयिष्यंति पूजयिष्यन्ति ते शिवाम् ॥
शिवां ये पूजयिष्यंति तेऽर्चयन्ते हरं हरिम्
umāṃ samādāya yayau haro giriṃ vṛṣaṃ samāruhya surāsurārcitaḥ ||
haristu reme ramayā sahāṃdhake hate ca devāḥ surarājamāyayuḥ
||165||उमां समादाय ययौ हरो गिरिं वृषं समारुह्य सुरासुरार्चितः ॥
हरिस्तु रेमे रमया सहांधके हते च देवाः सुरराजमाययुः
brahmeśanārāyaṇapuṇyacetasāṃ śṛṇvanti citraṃ caritaṃ mahātmanām ||
mucyaṃti pāpaiḥ kalikālasaṃbhavairyāsyaṃti nākaṃ gaṇavṛndavaṃditāḥ
||167||ब्रह्मेशनारायणपुण्यचेतसां शृण्वन्ति चित्रं चरितं महात्मनाम् ॥
मुच्यंति पापैः कलिकालसंभवैर्यास्यंति नाकं गणवृन्दवंदिताः
evaṃ kāle varttamāne haraḥ kailāsaparvate ||
rakṣodānavadaityaistu gṛhyate'sau varānbahūn
||168||एवं काले वर्त्तमाने हरः कैलासपर्वते ॥
रक्षोदानवदैत्यैस्तु गृह्यतेऽसौ वरान्बहून्
brahmadattavaro raudrastārakākhyo mahāsuraḥ ||
tena sarvaṃ jagadvyāptaṃ tasya naṣṭā surā raṇe
||169||ब्रह्मदत्तवरो रौद्रस्तारकाख्यो महासुरः ॥
तेन सर्वं जगद्व्याप्तं तस्य नष्टा सुरा रणे
mahādevasutenājau haṃtavyo'sau sasarja tam ||
kārtikeyamumāputraṃ rudravīryasamudbhavam
||170||महादेवसुतेनाजौ हंतव्योऽसौ ससर्ज तम् ॥
कार्तिकेयमुमापुत्रं रुद्रवीर्यसमुद्भवम्
devairindrādibhiḥ sarvaiḥ senādhyakṣyebhiṣecitaḥ ||
tenāpi daivayogena tārakākhyo nipātitaḥ
||171||देवैरिन्द्रादिभिः सर्वैः सेनाध्यक्ष्येभिषेचितः ॥
तेनापि दैवयोगेन तारकाख्यो निपातितः
kailāsaśikharāsīno devadevo jagadguruḥ ||
umayā saha saṃtuṣṭo nandibhadrādibhirvṛtaḥ
||172||कैलासशिखरासीनो देवदेवो जगद्गुरुः ॥
उमया सह संतुष्टो नन्दिभद्रादिभिर्वृतः
skandena gajavaktreṇa dhanādhyakṣeṇa saṃyutaḥ ||
atha hāsaparaṃ devaṃ śanaiḥ provāca taṃ śivā
||173||स्कन्देन गजवक्त्रेण धनाध्यक्षेण संयुतः ॥
अथ हासपरं देवं शनैः प्रोवाच तं शिवा
kena deva prakāreṇa toṣaṃ yāsyasi śaṃkara ||
martyānāṃ kena dānena tapasā niyamena vā
||174||केन देव प्रकारेण तोषं यास्यसि शंकर ॥
मर्त्यानां केन दानेन तपसा नियमेन वा
kena vā karmaṇā deva kena mantreṇa vā punaḥ ||
snānena kena deveśa kena dhūpena tuṣyasi
||175||केन वा कर्मणा देव केन मन्त्रेण वा पुनः ॥
स्नानेन केन देवेश केन धूपेन तुष्यसि
puṣpeṇa kena me nātha kena patreṇa śaṃkara ||
kayā saṃtuṣyase stutyā sāhasena ca kena vai
||176||पुष्पेण केन मे नाथ केन पत्रेण शंकर ॥
कया संतुष्यसे स्तुत्या साहसेन च केन वै
naivedyena ca kena tvaṃ kena homena tuṣyasi ||
kena kaṣṭena vā deva kenārgheṇa mama prabho
||177||नैवेद्येन च केन त्वं केन होमेन तुष्यसि ॥
केन कष्टेन वा देव केनार्घेण मम प्रभो
ṣoḍaśaite mayā praśnāḥ pṛṣṭā me nirṇayaṃ vada
||178||षोडशैते मया प्रश्नाः पृष्टा मे निर्णयं वद
śaṃkara uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā devi kathayiṣye mama priyam ||
śivapūjāprakāro'yaṃ kriyate vacasā guroḥ
||179||साधु पृष्टं त्वया देवि कथयिष्ये मम प्रियम् ॥
शिवपूजाप्रकारोऽयं क्रियते वचसा गुरोः
abhayaṃ sarvajaṃtūnāṃ dānaṃ devi mama priyam ||
satyaṃ tapaḥ samākhyātaṃ paradāravivarjanam
||180||अभयं सर्वजंतूनां दानं देवि मम प्रियम् ॥
सत्यं तपः समाख्यातं परदारविवर्जनम्
priyo me niyamo devi karma tallokarañjanam ||
mayoṃ namaḥ śivāyeti mantro'yamurarīkṛtaḥ
||181||प्रियो मे नियमो देवि कर्म तल्लोकरञ्जनम् ॥
मयों नमः शिवायेति मन्त्रोऽयमुररीकृतः
sarvapāpavinirmukto mama devi sa vallabhaḥ ||
pāpatyāgo bhavetsnānaṃ dhūpo me gauggulaḥ priyaḥ
||182||सर्वपापविनिर्मुक्तो मम देवि स वल्लभः ॥
पापत्यागो भवेत्स्नानं धूपो मे गौग्गुलः प्रियः
dhattūrakasya puṣpaṃ me bilvapatraṃ mama priyam ||
stutiḥ śivaśivāyeti sāhasaṃ raṇakarmaṇi
||183||धत्तूरकस्य पुष्पं मे बिल्वपत्रं मम प्रियम् ॥
स्तुतिः शिवशिवायेति साहसं रणकर्मणि
na bibheti naro yastu tasyāgre saṃbhavāmyaham ||
haṃtakāro gavāṃ yastu naivedyaṃ mama vallabham
||184||न बिभेति नरो यस्तु तस्याग्रे संभवाम्यहम् ॥
हंतकारो गवां यस्तु नैवेद्यं मम वल्लभम्
pūrṇāhutyā parā prītirjāyate mama sundari ||
śuśrūṣā vallabhaṃ kaṣṭaṃ yatīnāṃ ca tapasvinām
||185||पूर्णाहुत्या परा प्रीतिर्जायते मम सुन्दरि ॥
शुश्रूषा वल्लभं कष्टं यतीनां च तपस्विनाम्
sūryodaye mahādevi madhyāhne'stamane tathā ||
argho yo dīyate sūrye vallabho'sau mama priye
||186||सूर्योदये महादेवि मध्याह्नेऽस्तमने तथा ॥
अर्घो यो दीयते सूर्ये वल्लभोऽसौ मम प्रिये
kiṃ dānaiḥ kiṃ tapobhirvā kiṃ yajñairbhāvavarjitaiḥ ||
dayā satyaṃ ghṛṇā'steyaṃ daṃbhapaiśunyavarjitam ||
bhaktyā yaddīyate stokaṃ devi tadvallabhaṃ mama
||187||किं दानैः किं तपोभिर्वा किं यज्ञैर्भाववर्जितैः ॥
दया सत्यं घृणाऽस्तेयं दंभपैशुन्यवर्जितम् ॥
भक्त्या यद्दीयते स्तोकं देवि तद्वल्लभं मम
evaṃ yāvatkathayati praśnānsūkṣmānyathoditān ||
tāvadbrahmādibhirdevairviṣṇustatra yayau svayam
||188||एवं यावत्कथयति प्रश्नान्सूक्ष्मान्यथोदितान् ॥
तावद्ब्रह्मादिभिर्देवैर्विष्णुस्तत्र ययौ स्वयम्
viṣṇuruvāca
nāhaṃ pālayituṃ śaktastvaṃ dadāsi varānbahūn ||
daityānāṃ dānavādīnāṃ rākṣasānāṃ maheśvara
||189||नाहं पालयितुं शक्तस्त्वं ददासि वरान्बहून् ॥
दैत्यानां दानवादीनां राक्षसानां महेश्वर
vikṛtiṃ yāṃti paścātte kaṣṭaṃ vadhyā bhavaṃti me ||
patreṇa puṣpamātreṇa oṃkāreṇa śivena ca ||
muktiṃ yāti naro deva bhavabhaktiṃ karotu kaḥ
||190||विकृतिं यांति पश्चात्ते कष्टं वध्या भवंति मे ॥
पत्रेण पुष्पमात्रेण ॐकारेण शिवेन च ॥
मुक्तिं याति नरो देव भवभक्तिं करोतु कः
indrādayo'pi ye devā yajñairāpyāyayaṃti te ||
na yajaṃti dvijā yajñānbhikṣādānena tuṣyasi
||191||इन्द्रादयोऽपि ये देवा यज्ञैराप्याययंति ते ॥
न यजंति द्विजा यज्ञान्भिक्षादानेन तुष्यसि
rudra uvāca
indrādibhirna me kāryaṃ brahmā me kiṃ kariṣyati ||
yena kena prakāreṇa prajāḥ pālyāstvayā 'dhunā
||192||इन्द्रादिभिर्न मे कार्यं ब्रह्मा मे किं करिष्यति ॥
येन केन प्रकारेण प्रजाः पाल्यास्त्वया ऽधुना
madīyā prakṛtistveṣā tāṃ kathaṃ tyaktumutsahe ||
tvayāhaṃ brahmaṇā devairvarakarmaṇi yojitaḥ
||193||मदीया प्रकृतिस्त्वेषा तां कथं त्यक्तुमुत्सहे ॥
त्वयाहं ब्रह्मणा देवैर्वरकर्मणि योजितः
idānīmeva kiṃ naṣṭaṃ muktvā devīṃ tavāgrataḥ ||
bhūtvā mūrtiṃ parityajya ekākī vicarāmyaham
||194||इदानीमेव किं नष्टं मुक्त्वा देवीं तवाग्रतः ॥
भूत्वा मूर्तिं परित्यज्य एकाकी विचराम्यहम्
ityuktvā sa śivo devastatraivāṃtaradhīyata ||
gate tasmiñchive tatra saṃkṣobhaḥ sumahānabhūt
||195||इत्युक्त्वा स शिवो देवस्तत्रैवांतरधीयत ॥
गते तस्मिञ्छिवे तत्र संक्षोभः सुमहानभूत्
umā provāca cendrādīnbrahmaviṣṇugaṇāṃstathā ||
idānīṃ kiṃ mayā kāryaṃ bhavadbhiḥ śivavarjitaiḥ
||196||उमा प्रोवाच चेन्द्रादीन्ब्रह्मविष्णुगणांस्तथा ॥
इदानीं किं मया कार्यं भवद्भिः शिववर्जितैः
atrāntare ca ye cānye devāstatra samāgatāḥ ||
ṛṣayaścaiva siddhāśca tathā nāradaparvatau
||197||अत्रान्तरे च ये चान्ये देवास्तत्र समागताः ॥
ऋषयश्चैव सिद्धाश्च तथा नारदपर्वतौ
gaṃgāsarasvatīnadyo nāgā yakṣāḥ samāgatāḥ ||
brahmādibhiḥ samālocya kathametadbhaviṣyati
||198||गंगासरस्वतीनद्यो नागा यक्षाः समागताः ॥
ब्रह्मादिभिः समालोच्य कथमेतद्भविष्यति
viṣṇuruvāca
sahaiva gamyatāṃ tatra yatra devo gataḥ śivaḥ ||
svalpā yāsena te yāntu narāḥ svargaṃ śivājñayā
||199||सहैव गम्यतां तत्र यत्र देवो गतः शिवः ॥
स्वल्पा यासेन ते यान्तु नराः स्वर्गं शिवाज्ञया
satyaloke narā yāntu devā yāntu dharātalam ||
rakṣodānavadaityānāṃ varānyacchatu śaṃkaraḥ
||200||सत्यलोके नरा यान्तु देवा यान्तु धरातलम् ॥
रक्षोदानवदैत्यानां वरान्यच्छतु शंकरः
teṣāṃ bādhā mayā kāryā yai ca syurdharmalopakāḥ ||
hṛṣṭe śive mayā kāryā vyavasthā svargagāminām
||201||तेषां बाधा मया कार्या यै च स्युर्धर्मलोपकाः ॥
हृष्टे शिवे मया कार्या व्यवस्था स्वर्गगामिनाम्
trayīdharmaṃ parityajya ye'nyaṃ dharmamupāsate ||
te narā narakaṃ yāṃtu yāvadābhūtasaṃplavam
||202||त्रयीधर्मं परित्यज्य येऽन्यं धर्ममुपासते ॥
ते नरा नरकं यांतु यावदाभूतसंप्लवम्
yadā'dṛśyaḥ śivo jātaḥ pravi veśa girervanam ||
girīṇāṃ madhyamāsthāya tyaktvā divye sa vāsasī
||203||यदाऽदृश्यः शिवो जातः प्रवि वेश गिरेर्वनम् ॥
गिरीणां मध्यमास्थाय त्यक्त्वा दिव्ये स वाससी
gajājinaṃ parityajya tyaktvā mūrttiṃ maheśvaraḥ ||
bhittvā bhūmitalaṃ devaḥ sthāṇurūpo babhūva saḥ
||204||गजाजिनं परित्यज्य त्यक्त्वा मूर्त्तिं महेश्वरः ॥
भित्त्वा भूमितलं देवः स्थाणुरूपो बभूव सः
yasmātsvaṃyabhūrbhavati bhavaṃstasmātsvayaṃ haraḥ ||
atrāṃtare surāḥ sarve na paśyaṃti maheśvaram ||
jñānātītaṃ kalātītaṃ divyadhyānabahiḥ sthitam
||205||यस्मात्स्वंयभूर्भवति भवंस्तस्मात्स्वयं हरः ॥
अत्रांतरे सुराः सर्वे न पश्यंति महेश्वरम् ॥
ज्ञानातीतं कलातीतं दिव्यध्यानबहिः स्थितम्
yadā devā vyākulāḥ saṃpataṃti ravirvāyuraṃbaraṃ toyamurvī ||
nije sthāne varttamānā umāyāḥ śaśaṃsurvai devadevaṃ surāṇām
||206||यदा देवा व्याकुलाः संपतंति रविर्वायुरंबरं तोयमुर्वी ॥
निजे स्थाने वर्त्तमाना उमायाः शशंसुर्वै देवदेवं सुराणाम्
svarge dharitryāṃ caritaṃ taleṣu deveṣu martyeṣu sarīsṛpeṣu ||
sthūleṣu sūkṣmeṣu yathā tathaiva satyaṃ hi vācyaṃ padamasmadīyam
||207||स्वर्गे धरित्र्यां चरितं तलेषु देवेषु मर्त्येषु सरीसृपेषु ॥
स्थूलेषु सूक्ष्मेषु यथा तथैव सत्यं हि वाच्यं पदमस्मदीयम्
tato devāḥ pracalitāḥ kṛtvā gaurīṃ purassaram ||
naṃdi bhadrādayaḥ sarve devā iṃdrādayastathā
||208||ततो देवाः प्रचलिताः कृत्वा गौरीं पुरस्सरम् ॥
नंदि भद्रादयः सर्वे देवा इंद्रादयस्तथा
skandena sahitā devī siṃhārūḍhā yayau svayam ||
adhiruhya garutmaṃtaṃ yayau viṣṇuḥ sanātanaḥ
||209||स्कन्देन सहिता देवी सिंहारूढा ययौ स्वयम् ॥
अधिरुह्य गरुत्मंतं ययौ विष्णुः सनातनः
haṃsādhirūḍho bhagavānbrahmā yāti sa pṛṣṭhataḥ ||
airāvataṃ samāruhya devarājo'gamatsvayam
||210||हंसाधिरूढो भगवान्ब्रह्मा याति स पृष्ठतः ॥
ऐरावतं समारुह्य देवराजोऽगमत्स्वयम्
gaṃgā sarasvatī devī yamunā ca mahānadī ||
devatāśca gatāḥ sarve nāgā yakṣāḥ sakiṃnarāḥ
||211||गंगा सरस्वती देवी यमुना च महानदी ॥
देवताश्च गताः सर्वे नागा यक्षाः सकिंनराः
gatāḥ saṃkṣepataḥ sarve yatra devo maheśvaraḥ ||
adhiruhya gireḥ śṛṃgamaṃbā devī vyavasthitā
||212||गताः संक्षेपतः सर्वे यत्र देवो महेश्वरः ॥
अधिरुह्य गिरेः शृंगमंबा देवी व्यवस्थिता
viṣṇurmuktvā garutmaṃtaṃ sthito raivatake girau ||
stutiṃ cakre tadā devī jagurgītaṃ susaṃyatāḥ
||213||विष्णुर्मुक्त्वा गरुत्मंतं स्थितो रैवतके गिरौ ॥
स्तुतिं चक्रे तदा देवी जगुर्गीतं सुसंयताः
airāvatapadākrāṃto na cacāla sa parvataḥ ||
bhittvā bhūmitalaṃ tatra nāgarājaḥ samāgataḥ
||214||ऐरावतपदाक्रांतो न चचाल स पर्वतः ॥
भित्त्वा भूमितलं तत्र नागराजः समागतः
gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāstena raṃdhreṇa cāgatāḥ ||
brahmā viṣṇuryadā devāḥ stutiṃ cakruḥ samaṃtataḥ
||215||गंगाद्याः सरितः सर्वास्तेन रंध्रेण चागताः ॥
ब्रह्मा विष्णुर्यदा देवाः स्तुतिं चक्रुः समंततः
dadarśa rūpaṃ bhagavānbhavo devastadā haraḥ
||216||ददर्श रूपं भगवान्भवो देवस्तदा हरः
tato hṛṣṭāḥ surāḥ sarve aṃbā hṛṣṭā gaṇāśca te ||
gamyatāṃ deva kailāsaṃ devyeti saṃpramoditaḥ
||217||ततो हृष्टाः सुराः सर्वे अंबा हृष्टा गणाश्च ते ॥
गम्यतां देव कैलासं देव्येति संप्रमोदितः
īśvara uvāca
yadi hṛṣṭāḥ surāḥ sarve gaṃgādyāḥ saritastathā ||
girau raivatake viṣṇuraṃbā cātraiva tiṣṭhatu
||218||यदि हृष्टाः सुराः सर्वे गंगाद्याः सरितस्तथा ॥
गिरौ रैवतके विष्णुरंबा चात्रैव तिष्ठतु
sarasvatī ca yamunā revā cāsminvyavasthitāḥ ||
svarṇarūpaṃ jalaṃ yasmātsvarṇarekheti sā nadī
||219||सरस्वती च यमुना रेवा चास्मिन्व्यवस्थिताः ॥
स्वर्णरूपं जलं यस्मात्स्वर्णरेखेति सा नदी
vastrāpathamidaṃ kṣetraṃ bhavo devo'tra tiṣṭhatu ||
tīrthametanmayā proktaṃ bhuktimuktipradāyakam ||
atra snāto naro nārī mucyate sarva pātakaiḥ
||220||वस्त्रापथमिदं क्षेत्रं भवो देवोऽत्र तिष्ठतु ॥
तीर्थमेतन्मया प्रोक्तं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥
अत्र स्नातो नरो नारी मुच्यते सर्व पातकैः
iti procya śivo devaḥ kalāṃ nyasya bhave tadā ||
paśyatāṃ sarvadevānāṃ yayau kailāsaparvatam
||221||इति प्रोच्य शिवो देवः कलां न्यस्य भवे तदा ॥
पश्यतां सर्वदेवानां ययौ कैलासपर्वतम्
aṃbeti skandavadanātkalāṃ nyasya girau tadā ||
devena sahitā devī vṛṣārūḍhā yayau svayam
||222||अंबेति स्कन्दवदनात्कलां न्यस्य गिरौ तदा ॥
देवेन सहिता देवी वृषारूढा ययौ स्वयम्
nārāyaṇo raivatake girau ramye sthitaḥ svayam ||
kalpādau ca yugādau ca sthito viṣṇuḥ sadā girau
||223||नारायणो रैवतके गिरौ रम्ये स्थितः स्वयम् ॥
कल्पादौ च युगादौ च स्थितो विष्णुः सदा गिरौ
bahurātrasthito devaḥ kṛtvā daityanibarhaṇam ||
reme raivatake devo yāvadābhūtasaṃplavam
||224||बहुरात्रस्थितो देवः कृत्वा दैत्यनिबर्हणम् ॥
रेमे रैवतके देवो यावदाभूतसंप्लवम्
nārasiṃhena rūpeṇa hiraṇyakaśipurhataḥ ||
hatvā tadā gatastatra nārasiṃhaṃ mumoca ha
||225||नारसिंहेन रूपेण हिरण्यकशिपुर्हतः ॥
हत्वा तदा गतस्तत्र नारसिंहं मुमोच ह
mahāvarāharūpeṇa hiraṇyākṣo nipātitaḥ ||
tadeva muktvā deveśaḥ sthito raivatake girau
||226||महावराहरूपेण हिरण्याक्षो निपातितः ॥
तदेव मुक्त्वा देवेशः स्थितो रैवतके गिरौ
sa pṛthuṃ pārthivaṃ kṛtvā devakāryeṇa vai nṛpa ||
girau raivatake deva uvāsa surapūjitaḥ
||227||स पृथुं पार्थिवं कृत्वा देवकार्येण वै नृप ॥
गिरौ रैवतके देव उवास सुरपूजितः
atrāgatya pṛthuḥ pūrvaṃ cakre devaprapūjanam ||
japamālā tadā kaṇṭhe pṛthunā saṃniveśitā ||
dāmodareti deveśanāma cakre pṛthuḥ svayam
||228||अत्रागत्य पृथुः पूर्वं चक्रे देवप्रपूजनम् ॥
जपमाला तदा कण्ठे पृथुना संनिवेशिता ॥
दामोदरेति देवेशनाम चक्रे पृथुः स्वयम्
vastrāpathe devavaro bhavaḥ sthito dāmodaro raivatake vyavasthitaḥ ||
aṃbetidevī girimūrdhni saṃsthitā devāśca sarve paritaḥ pratiṣṭhitāḥ
||229||वस्त्रापथे देववरो भवः स्थितो दामोदरो रैवतके व्यवस्थितः ॥
अंबेतिदेवी गिरिमूर्ध्नि संस्थिता देवाश्च सर्वे परितः प्रतिष्ठिताः
kṣetrādhipāstīrthavarasya rakṣakā devena muktā bhavasaṃnidhānataḥ ||
paśyaṃti ye devavaraṃ bhavābhidhaṃ mucyaṃti te yāṃti divaṃ narā bhuvaḥ
||230||क्षेत्राधिपास्तीर्थवरस्य रक्षका देवेन मुक्ता भवसंनिधानतः ॥
पश्यंति ये देववरं भवाभिधं मुच्यंति ते यांति दिवं नरा भुवः
vastrāpathasya kṣetrasya bhavasya ca mayā tava ||
utpattiḥ kathitā rājankimanyacchrotumicchasi
||231||वस्त्रापथस्य क्षेत्रस्य भवस्य च मया तव ॥
उत्पत्तिः कथिता राजन्किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
śṛṇoti paṭhate yaśca kathāṃ cemāṃ samaṃtataḥ ||
sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate
||232||शृणोति पठते यश्च कथां चेमां समंततः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते
brahmaghnaśca surāpaśca bhrūṇahā gurutalpagaḥ ||
svarṇarekhājale snāto mucyate sarvapātakaiḥ
||233||ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च भ्रूणहा गुरुतल्पगः ॥
स्वर्णरेखाजले स्नातो मुच्यते सर्वपातकैः
ye ca kīṭapataṃgādyāḥ svarṇarekhā jale mṛtāḥ ||
sarvapātakanirmuktāste prayāṃti surālayam
||134||ये च कीटपतंगाद्याः स्वर्णरेखा जले मृताः ॥
सर्वपातकनिर्मुक्तास्ते प्रयांति सुरालयम्
svarṇarekhājale snātvā saṃdhyāṃ śrāddhaṃ karoti yaḥ ||
vastrāpathe bhavaṃ pūjya brahmalokaṃ sa gacchati
||235||स्वर्णरेखाजले स्नात्वा संध्यां श्राद्धं करोति यः ॥
वस्त्रापथे भवं पूज्य ब्रह्मलोकं स गच्छति
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe vastrāpathakṣetramāhātmye bhavotpattivṛttāṃta varṇanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||