nṛsiṃhacaritavarṇanam
naṃdīśvara uvāca
vidhvaṃsī dakṣayajñasya vīrabhadrāhvayaḥ prabho |
avatāraśca vijñeyaḥ śivasya paramātmanaḥ
||1||विध्वंसी दक्षयज्ञस्य वीरभद्राह्वयः प्रभो ।
अवतारश्च विज्ञेयः शिवस्य परमात्मनः
satīcaritre kathitaṃ caritaṃ tasya kṛtsnaśaḥ |
śrutaṃ tvayāpi bahudhā nātaḥ proktaṃ suvistarāt
||2||सतीचरित्रे कथितं चरितं तस्य कृत्स्नशः ।
श्रुतं त्वयापि बहुधा नातः प्रोक्तं सुविस्तरात्
ataḥ paraṃ muniśreṣṭha bhavatsnehādbravīmi tat |
śārdūlākhyāvatāraṃ ca śaṅkarasya prabhoḥ śṛṇu
||3||अतः परं मुनिश्रेष्ठ भवत्स्नेहाद्ब्रवीमि तत् ।
शार्दूलाख्यावतारं च शङ्करस्य प्रभोः शृणु
sadāśivena devānāṃ hitārthaṃ rūpamadbhutam |
śārabhaṃ ca dhṛtandivyaṃ jvalajjvālāsamaprabham
||4||सदाशिवेन देवानां हितार्थं रूपमद्भुतम् ।
शारभं च धृतन्दिव्यं ज्वलज्ज्वालासमप्रभम्
śivāvatārā amitā sadbhaktahitakārakāḥ |
saṅkhyā na śakyate kartuṃ teṣāṃ ca munisattamāḥ
||5||शिवावतारा अमिता सद्भक्तहितकारकाः ।
सङ्ख्या न शक्यते कर्तुं तेषां च मुनिसत्तमाः
ākāśasya ca tārāṇāṃ reṇukānāṃ kṣitestathā |
āsārāṇāṃ ca vṛddhena bahukalpaiḥ kadāpi hi
||6||आकाशस्य च ताराणां रेणुकानां क्षितेस्तथा ।
आसाराणां च वृद्धेन बहुकल्पैः कदापि हि
saṅkhyā viśakyate kartuṃ suprājñairbahujanmabhiḥ |
śivāvatārāṇāṃ naiva satyaṃ jānīhi madvacaḥ
||7||सङ्ख्या विशक्यते कर्तुं सुप्राज्ञैर्बहुजन्मभिः ।
शिवावताराणां नैव सत्यं जानीहि मद्वचः
tathāpi ca yathābuddhyā kathayāmi kathāśrutam |
caritraṃ śārabhaṃ divyaṃ paramaiśvaryyasūcakam
||8||तथापि च यथाबुद्ध्या कथयामि कथाश्रुतम् ।
चरित्रं शारभं दिव्यं परमैश्वर्य्यसूचकम्
jayaśca vijayaścaiva bhavadbhiḥ śāpitau yadā |
tadā ditisutau dvau tāvabhūtāṃ kaśyapānmune
||9||जयश्च विजयश्चैव भवद्भिः शापितौ यदा ।
तदा दितिसुतौ द्वौ तावभूतां कश्यपान्मुने
hiraṇyakaśipuścādyo hiraṇyākṣo'nujo balī |
devarṣipārṣadau jātau tau dvāvapi ditessutau
||10||हिरण्यकशिपुश्चाद्यो हिरण्याक्षोऽनुजो बली ।
देवर्षिपार्षदौ जातौ तौ द्वावपि दितेस्सुतौ
pṛthvyuddhāre vidhātrā va prārthito hi purā prabhuḥ |
hiraṇyākṣaṃ jaghānāsau viṣṇurvārāharūpadhṛk |
taṃ śrutvā bhrātaraṃ vīraṃ nihataṃ prāṇasannibham |
cukopa haraye'tīva hiraṇyakaśipurmune
||12||पृथ्व्युद्धारे विधात्रा व प्रार्थितो हि पुरा प्रभुः ।
हिरण्याक्षं जघानासौ विष्णुर्वाराहरूपधृक् ।
तं श्रुत्वा भ्रातरं वीरं निहतं प्राणसन्निभम् ।
चुकोप हरयेऽतीव हिरण्यकशिपुर्मुने
varṣāṇāmayutaṃ taptvā brahmaṇo varamāpa saḥ |
na kaścinmārayenmāṃ vai tvatsṛṣṭāviti tuṣṭataḥ
||13||वर्षाणामयुतं तप्त्वा ब्रह्मणो वरमाप सः ।
न कश्चिन्मारयेन्मां वै त्वत्सृष्टाविति तुष्टतः
śoṇitākhyapuraṃ gatvā devānāhūya sarvataḥ |
trilokīṃ svavaśe kṛtvā cakre rājyamakaṇṭakam
||14||शोणिताख्यपुरं गत्वा देवानाहूय सर्वतः ।
त्रिलोकीं स्ववशे कृत्वा चक्रे राज्यमकण्टकम्
devarṣikadanaṃ cakre sarvadharma vilopakaḥ |
dvijapīḍākaraḥ pāpī hiraṇyakaśipurmune
||15||देवर्षिकदनं चक्रे सर्वधर्म विलोपकः ।
द्विजपीडाकरः पापी हिरण्यकशिपुर्मुने
prahlādena svaputreṇa haribhaktena daityarāṭ |
yadā vidveṣamakaroddharirvairaṃ viśeṣataḥ
||16||प्रह्लादेन स्वपुत्रेण हरिभक्तेन दैत्यराट् ।
यदा विद्वेषमकरोद्धरिर्वैरं विशेषतः
sabhāstambhāttadā viṣṇurabhūdāvirdrutammune |
sandhyāyāṃ krodhamāpanno nṛsiṃhavapuṣā tataḥ
||17||सभास्तम्भात्तदा विष्णुरभूदाविर्द्रुतम्मुने ।
सन्ध्यायां क्रोधमापन्नो नृसिंहवपुषा ततः
sarvathā muniśārdūla karālaṃ nṛharervvapuḥ |
prajajvālātibhayadaṃ trāsayandaityasattamān
||18||सर्वथा मुनिशार्दूल करालं नृहरेर्व्वपुः ।
प्रजज्वालातिभयदं त्रासयन्दैत्यसत्तमान्
nṛsiṃhena tadā daityā nihatāścaiva tatkṣaṇam |
hiraṇyakaśipuścātha yuddhañcakre sudāruṇam
||19||नृसिंहेन तदा दैत्या निहताश्चैव तत्क्षणम् ।
हिरण्यकशिपुश्चाथ युद्धञ्चक्रे सुदारुणम्
mahāyuddhaṃ tayorāsīnmuhūrttammunisattamāḥ |
vikarālaṃ ca bhayadaṃ sarveṣāṃ romaharṣaṇam
||20||महायुद्धं तयोरासीन्मुहूर्त्तम्मुनिसत्तमाः ।
विकरालं च भयदं सर्वेषां रोमहर्षणम्
sāyaṃ cakarṣa deveśo dehalyāṃ daityapuṅgavam |
vyomni deveṣu paśyatsu nṛsiṃhaśca rameśvaraḥ
||21||सायं चकर्ष देवेशो देहल्यां दैत्यपुङ्गवम् ।
व्योम्नि देवेषु पश्यत्सु नृसिंहश्च रमेश्वरः
athotsaṃge ca taṃ kṛtvā nakhaistadudarandrutam |
vidārya mārayāmāsa paśyatāṃ tridivaukasām
||22||अथोत्संगे च तं कृत्वा नखैस्तदुदरन्द्रुतम् ।
विदार्य मारयामास पश्यतां त्रिदिवौकसाम्
hate hiraṇyakaśipau nṛsiṃhe naiva viṣṇunā |
jagatsvāsthyantadā lebhe na vai devāviśeṣataḥ
||23||हते हिरण्यकशिपौ नृसिंहे नैव विष्णुना ।
जगत्स्वास्थ्यन्तदा लेभे न वै देवाविशेषतः
devadundubhayo neduḥ prahlādo vismayaṃ gataḥ |
lakṣmīśca vismayaṃ prāptā rūpaṃ dṛṣṭvā'dbhutaṃ hareḥ
||24||देवदुन्दुभयो नेदुः प्रह्लादो विस्मयं गतः ।
लक्ष्मीश्च विस्मयं प्राप्ता रूपं दृष्ट्वाऽद्भुतं हरेः
hato yadyapi daityendrastathāpi na puraṃ sukham |
yayurdevā nṛsiṃhasya jvālā sā na nivartitā
||25||हतो यद्यपि दैत्येन्द्रस्तथापि न पुरं सुखम् ।
ययुर्देवा नृसिंहस्य ज्वाला सा न निवर्तिता
tayā ca vyākulaṃ jātaṃ sarvaṃ caiva jagatpunaḥ |
devāśca duḥkhamāpannāḥ kimbhaviṣyati vā punaḥ
||26||तया च व्याकुलं जातं सर्वं चैव जगत्पुनः ।
देवाश्च दुःखमापन्नाः किम्भविष्यति वा पुनः
ityevaṃ ca vadantaste bhayādūdūramupasthi tāḥ |
nṛsiṃhakrodhajajvālāvyākulāḥ padmabhūmukhāḥ
||27||इत्येवं च वदन्तस्ते भयादूदूरमुपस्थि ताः ।
नृसिंहक्रोधजज्वालाव्याकुलाः पद्मभूमुखाः
prahrādaṃ preṣayāmāsustacchāntyai nikaṭaṃ hareḥ |
sarvānmilitvā prahlādaḥ prārthito gatavāṃstadā
||28||प्रह्रादं प्रेषयामासुस्तच्छान्त्यै निकटं हरेः ।
सर्वान्मिलित्वा प्रह्लादः प्रार्थितो गतवांस्तदा
urasā''liṃgayāmāsa taṃ nṛsiṃhaḥ kṛpānidhiḥ |
hṛdayaṃ śītalaṃ jātaṃ ruḍjvālā na nivarttitā
||29||उरसाऽऽलिंगयामास तं नृसिंहः कृपानिधिः ।
हृदयं शीतलं जातं रुड्ज्वाला न निवर्त्तिता
tathāpi na nivṛtā ruḍjvālā narahareryadā |
iṣṭaṃ prāptāstato devāśśaṃkara śaraṇaṃ yayuḥ
||30||तथापि न निवृता रुड्ज्वाला नरहरेर्यदा ।
इष्टं प्राप्तास्ततो देवाश्शंकर शरणं ययुः
tatra gatvā surāssarve brahmādyā munaya stathā |
śaṃkaraṃ stavayāmāsurlokānāṃ sukhahetave
||31||तत्र गत्वा सुरास्सर्वे ब्रह्माद्या मुनय स्तथा ।
शंकरं स्तवयामासुर्लोकानां सुखहेतवे
devā ūcuḥ
devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala |
pāhi naḥ śaraṇāpannā nsarvāndevāñjaganti ca
||32||देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।
पाहि नः शरणापन्ना न्सर्वान्देवाञ्जगन्ति च
namaste'stu namaste'stu namaste'stu sadāśiva |
pūrvaṃ duḥkhaṃ yadā jātaṃ tadā te rakṣitā vayam
||33||नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु सदाशिव ।
पूर्वं दुःखं यदा जातं तदा ते रक्षिता वयम्
samudro mathitaścaiva ratnānāṃ ca vibhāgaśaḥ |
kṛte devaistadā śaṃbho gṛhītaṃ garalantvayā
||34||समुद्रो मथितश्चैव रत्नानां च विभागशः ।
कृते देवैस्तदा शंभो गृहीतं गरलन्त्वया
rakṣitāḥ sma tadā nātha nīlakaṇṭha iti śrutaḥ |
viṣaṃ pāsyasi no cettvaṃ bhasmībhūtāstadākhilāḥ
||35||रक्षिताः स्म तदा नाथ नीलकण्ठ इति श्रुतः ।
विषं पास्यसि नो चेत्त्वं भस्मीभूतास्तदाखिलाः
prasiddhaṃ ca yadā yasya duḥkhaṃ ca jāyate prabho |
tadā tvannāmamātreṇa sarvaduḥkhaṃ vilīyate
||36||प्रसिद्धं च यदा यस्य दुःखं च जायते प्रभो ।
तदा त्वन्नाममात्रेण सर्वदुःखं विलीयते
idānīṃ nṛharijvālāpīḍitānnassadāśiva |
tāṃ tvaṃ śamayituṃ deva śakto'sīti suniścitam
||37||इदानीं नृहरिज्वालापीडितान्नस्सदाशिव ।
तां त्वं शमयितुं देव शक्तोऽसीति सुनिश्चितम्
nandīśvara uvāca
iti stutastadā devaiśśaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
pratyuvāca prasannātmā'bhayandattvā paraprabhuḥ
||38||इति स्तुतस्तदा देवैश्शंकरो भक्तवत्सलः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्माऽभयन्दत्त्वा परप्रभुः
śaṃkara uvāca
svasthānaṃ gacchata surāssarvve brahmādayo'bhayāḥ |
śamayiṣyāmi yadduḥkhaṃ sarvathā hi vratammama
||39||स्वस्थानं गच्छत सुरास्सर्व्वे ब्रह्मादयोऽभयाः ।
शमयिष्यामि यद्दुःखं सर्वथा हि व्रतम्मम
gato maccharaṇaṃ yastu tasya duḥkhaṃ kṣayaṃ gatam |
matpriyaḥ śaraṇāpannaḥ prāṇebhyo'pi na saṃśayaḥ
||40||गतो मच्छरणं यस्तु तस्य दुःखं क्षयं गतम् ।
मत्प्रियः शरणापन्नः प्राणेभ्योऽपि न संशयः
nandīśvara uvāca
iti śrutvā tadā devā hyānandamparamaṃ gatāḥ |
yathāgataṃ tathā jagmussmarantaśśaṃkaraṃ mudā
||41||इति श्रुत्वा तदा देवा ह्यानन्दम्परमं गताः ।
यथागतं तथा जग्मुस्स्मरन्तश्शंकरं मुदा
iti śrīśivamahāpurāṇe tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ śārdūlāvatāre nṛsiṃhacaritavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||